Το κείμενο αποτελεί την ομιλία που εκφώνησε ο Αλέξης Καρπούζος στο διεθνές Forum Σοφίας.

Ζούμε σε μια εποχή κοσμικής διακλάδωσης, ζούμε σε μια εποχή άνευ προηγουμένου υπαρξιακών απειλών για τη ζωή στη Γη σε πλανητική κλίμακα, συμπεριλαμβανομένης της αλλαγής του κλίματος, της αποψίλωσης των δασών, της επισιτιστικής ανασφάλειας, της καταστροφής της άγριας ζωής, του υπερπληθυσμού, της θερμοπυρηνικής απειλής, των ακραίων οικονομικών ανισοτήτων και της μετακίνησης μεγάλων πληθυσμών εξαιτίας των παραπάνω λόγων. Η κοινωνία βρίσκεται σε αναταραχή, υπάρχει όλο και περισσότερη βία, υπάρχουν όλο και περισσότερες συγκρούσεις. Ενεργούμε σαν να μην είμαστε συνδεδεμένοι με τη φύση μας, με το περιβάλλον μας, και παράγουμε υψηλή εντροπία και μη συνεκτικότητα. Ενώ το σύμπαν δείχνει αυξανόμενη πολυπλοκότητα, η ανθρώπινη κοινωνία δείχνει σε αποσύνθεση. Τι διαλύεται; όλα τα παραδοσιακά συστήματα σκέψης, μεταφυσικά, θεολογικά, ιδεολογικά, όλες οι παραδοσιακές ταυτότητες-ταυτίσεις που μας χώριζαν. Το ερώτημα είναι: θα παλινδρομήσουμε σε αρχαϊκές και αταβιστικές μορφές ζωής και συμπεριφοράς, θα χαθούμε στη διάλυση ή θα υπερβούμε τις φαινομενικές διαφορές και αντιθέσεις της ναρκισσιστικής συνείδησης ή θα ενωθούμε σε μια εξελιγμένη συνείδηση, την κοσμική συνείδηση; Λησμονήσαμε ότι είμαστε μέρος της φύσης και πρέπει να επιστρέψουμε σε αυτήν την συνειδητοποίηση και να ζήσουμε αναλόγως, είμαστε ενσωματωμένοι στη φύση και η ευημερία μας συνδέεται με την εύρυθμη λειτουργία της φύσης και την ιστορική εξέλιξη του σύμπαντος. Χρειαζόμαστε την αίσθηση ότι είμαστε μέρος ενός ευρύτερου συνόλου και ότι αυτό το σύνολο έχει συνοχή και συνεκτικότητα, δεν γνωρίζει ιδιοκτήτη και κυρίαρχο. Όταν αναφέρομαι στη φύση, δεν αναφέρομαι στην έννοια της φύσης, όπως ορίζεται και νοηματοδοτείται από το εκάστοτε υποκείμενο, ατομικό ή συλλογικό, ανθρωποκεντρικά δηλαδή, αλλά τον αθέατο και αόρατο ιστό των σχέσεων που υφαίνει την οντολογική και υπαρκτική εμπειρία ζωής.

Είμαστε μέρος του συνόλου, αλλά έχουμε χάσει αυτήν την αίσθηση, αυτή τη διαισθητική σοφία, αγνοούμε ότι πέραν της λεγόμενης εμπειρικής πραγματικότητας, υπάρχει μια ανώτερη συνείδηση ζωής και ύπαρξης. Είναι η διαισθητική αναγνώριση της ενότητάς μας με τη φύση και μεταξύ των όντων, ορατών, μη ορατών και αόρατων. Αυτό σημαίνει ότι η φύση είναι στην ουσία της, αντανάκλαση της ανώτερης συνείδησης του κόσμου, της ενότητας της κοσμικής νοημοσύνης. Ο Κόσμος είναι ένα σύνολο, ένα εγγενώς διασυνδεδεμένο σύστημα. Η ζωή είναι ένα ολόκληρο σύστημα. Η βιόσφαιρα είναι ένα ολόκληρο σύστημα. Ήρθε η ώρα να επανασυνδεθούμε στην κοσμική  νοημοσύνη που είναι η αόρατη αλλά υπαρκτή δύναμη/ενέργεια/πληροφορία που διέπει το σύμπαν. Πρέπει να επιτρέψουμε στην έλλογη αλλά και  διαισθητική νοημοσύνη να καθοδηγήσει τις καρδιές μας. Ενώ, ανακαλύψαμε/επινοήσαμε την τρομερή δύναμη του ατόμου, την απίστευτη δύναμη των πληροφοριών, όλα αυτά χρησιμοποιούνται για την άμεση ικανοποίηση εγωιστικών και ματαιόδοξων επιθυμιών, χωρίς ευαισθησία, χωρίς ευθύνη και επίγνωση για τις βλάβες και τις καταστροφές που προκαλούνται στην ανθρώπινη κοινότητα και στη βιόσφαιρα στο σύνολό της.

Δεν είμαστε ιδιοκτήτες αλλά εταίροι στη ζωή και το σύμπαν, είμαστε όλοι μέλη της ανθρωπότητας, όλοι μετέχουμε στην πλανητική βιόσφαιρα, η οποία μετέχει στον αχανή συμπαντικό ορίζοντα. Είμαστε μέλη του oikos, του σπιτιού της γης, που είναι η ελληνική ρίζα της λέξης «οικολογία», και ως εκ τούτου είμαστε φιλοξενούμενοι, απαιτείται, αν επιδιώκουμε την φροντίδα και την επιμέλεια της και όχι της αυτοκαταστροφή της, να  συμπεριφερόμαστε όπως συμπεριφέρονται τα άλλα μέλη του σπιτιού – τα φυτά, τα ζώα και οι μικροοργανισμοί που αποτελούν το τεράστιο δίκτυο των σχέσεων που ονομάζουμε ιστό της ζωής. Το εξαιρετικό χαρακτηριστικό της βιόσφαιρας είναι η εγγενής ικανότητά της να διατηρεί τη ζωή, μάς συμπεριφέρεται ως μέλη της πλανητικής κοινότητας των ζωντανών όντων, μα όταν διαταράσσουμε τις συμμετρίες της τις αποκαθιστά μέσω των λεγόμενων φυσικών καταστροφών. Απαιτείται να μάθουμε να συμπεριφερόμαστε με τέτοιο τρόπο ώστε να μην παρεμβαίνουμε σε αυτήν την εγγενή ικανότητα της συνοχής και της συνεκτικότητας με κυριαρχικό και κατακτητικό τρόπο, αλλά με φιλικό και δημιουργικό. Αυτό όμως απαιτεί να υπερβούμε την μεταφυσική ηθική που διακρίνει τη φύση σε ‘καλή’ και ‘κακή’ και να αναχθούμε πέραν του ανθρώπου ή αλλιώς διατυπωμένα να εντάξουμε τον άνθρωπο στο γίγνεσθαι στης κοσμικής δημιουργίας, να συντονιστούμε με τον ρυθμό της. Αυτό σημαίνει να αποδεσμευθούμε από τη νευρωτική μεγαλομανία και αλαζονεία που χαρακτηρίζει το είδος, στην Δυτική του έκφραση, η οποία ολοκληρώνεται πλανητικά, να ελέγξουμε και να αναχαιτίσουμε το ψυχωτικό παραλήρημα της ιδιοποίησης και της κατοχής. Ο άνθρωπος, όλα τα όντα και οι σχέσεις τους δεν είναι πράγματα που προσφέρονται για εκμετάλλευση, αλλά συμπαίκτες στο Μεγάλο Παιχνίδι του Κόσμου. Τίποτα δεν υπάρχει,  μόνο του, απομονωμένο, όλα συνυπάρχουν, συν-διαμορφώνονται και συν-μεταβάλλονται χωροχρονικά. Όλα τα όντα και ο άνθρωπος συνιστούν ατομικές εκφάνσεις του ενιαίου καθολικού συμπαντικού χωροχρόνου, εξατομικεύουν χωροχρονικά την ενιαία συμπαντική πληροφορία, συμπυκνώνουν και αντανακλούν με την ιδιαιτερότητά τους το σύνολο της κοσμικής πληροφορίας. Πέραν λοιπόν από την νομο-κανονιστική ηθική του ‘καλού’ και του ‘κακού’, μια διάκριση που συνιστά μεταφυσική, ανθρωπολογική, και κοινωνικο-πολιτιστική κατασκευή, ξεπροβάλλει η καθολική αρχή της κοσμικής συνύπαρξης, η δεσμευτική αρχή της κοσμικής ενότητας.

 Ως μέλη της ανθρώπινης κοινότητας, χρειάζεται να ξαναμάθουμε να συμπεριφερόμαστε με τρόπο που να αντικατοπτρίζει τον σεβασμό όχι μόνο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλά να δείχνουμε σεβασμό και επιμέλεια για τη ζωή των άλλων όντων. Η συνειδητοποίηση της σύνδεσης με όλη τη Φύση είναι ιδιαίτερα ισχυρή στην οικολογία. Η σύνδεση, η σχέση και η αλληλεξάρτηση είναι θεμελιώδεις έννοιες της οικολογίας, η ουσία μιας εμπειρίας ιερότητας. Όταν κοιτάζουμε τον κόσμο γύρω μας, βλέπουμε μόνο χάος , όμως μια πιο προσεκτική παρατήρηση θα μάς έκανε να δούμε ότι η χαοτική πολυπλοκότητας διέπεται από μια μεγάλη τάξη, μια μεγάλη συμφωνία της ζωής. Κάθε μόριο στο σώμα μας ήταν κάποτε μέρος προηγούμενων σωμάτων – ζωντανά ή μη – και θα είναι μέρος μελλοντικών σωμάτων. Υπό αυτήν την έννοια, τα σώματά μας θα πεθάνουν, αλλά θα ζουν ξανά και ξανά, επειδή η ζωή συνεχίζεται. Επιπλέον, μοιραζόμαστε με τον υπόλοιπο έμβιο κόσμο όχι μόνο τα μόρια της ζωής, αλλά και τις βασικές αρχές οργάνωσης και λειτουργίας της. Πράγματι, μετέχουμε στο σύμπαν, που συνιστά την κοιτίδα της ύπαρξής μας και αυτή η εμπειρία του μετέχειν μπορεί να κάνει τη ζωή μας βαθιά ουσιαστική.

Φιλοσοφία  σημαίνει αγάπη για την έρευνα και την αναζήτηση  της γνώσης-σοφίας.  Τα παιδιά αρχίζουν να θέτουν φιλοσοφικά ερωτήματα από πολύ νωρίς στη ζωή και να δείχνουν περιέργεια για τα μυστήρια της εμπειρίας. Γιατί υπάρχει κάτι και όχι τίποτα; Από που προέρχεται το σύμπαν; Τι προηγείται του χρόνου και του χώρου; Οι αριθμοί είναι πραγματικοί; Σκέφτονται τα δέντρα; Ποιος είμαι; Υπάρχει κάτι αν δεν το παρατηρούμε; Γιατί είμαι ζωντανός; πώς ο νους και το σώμα συνδέονται; Γιατί θα πρέπει να είμαι  δίκαιος; Γιατί θέλω φίλους; Πώς γνωρίζουμε τα πράγματα; τι είναι ομορφιά;  Τι είναι ο χρόνος; Τι είναι ομορφιά; Τι είναι η γνώση; Γιατί να είμαστε σε ένα σημείο κάθε φορά και όχι παντού; Μήπως τα ζώα και τα φυτά μας μιλάνε αλλά δεν τα ακούμε; Γιατί μερικοί άνθρωποι δεν έχουν φίλους; Τα μηχανήματα σκέφτονται; Γιατί φοβόμαστε το θάνατο 

Η Φιλοσοφία θέτει ερωτήματα σχετικά με τις βασικές έννοιες που συνθέτουν την κατανόησή μας για τον κόσμο.Τα παιδιά πάντα αναρωτιούνται για τον κόσμο στον οποίο ζούμε και το νόημα της ανθρώπινης ζωής και μ΄αυτή την έννοια είναι φιλόσοφοι πριν μάθουν για τη φιλοσοφία και το έργο της. Τα παιδιά δεν χρειάζεται να μάθουν τη φιλοσοφία, με την ακαδημαϊκή έννοια, είναι κάτι που κάνουν, βιώνουν τη στοχαστική εμπειρία με την αγνή περιέργεια που τα διακρίνει, με το δέος και τον θαυμασμό που δείχνουν για οτιδήποτε, με τα ανοίκεια και παράδοξα ερωτήματα που διατυπώνουν, με την αυθόρμητη ψυχική έκφραση που τα συνδέει βαθιά με τα πράγματα, με την τολμηρή φαντασία που διεισδύει στο άγνωστο και το απεριόριστο, με τις συνεχείς μεταμορφώσεις των προσεγγίσεων τους που διευρύνει τον ορίζοντα της αντίληψης και της κατανόησής. Τα παιδιά βιώνουν το ρίγος του αγνώστου και του απροσδόκητου, χωρίς φόβο, με απλότητα και αμεσότητα. Το ερώτημα είναι η αναπνοή και η εκπνοή της σκέψης τους και αυτό το κάνουν με μεγάλη άνεση και ευκολία. Δίνουν το παράδειγμα ότι η καινούργια γνώση παράγεται μόνον όταν ο άνθρωπος ρισκάρει και διακινδυνεύει να οραματιστεί μορφές και καταστάσεις πέραν των καθιερωμένων και των αποδεκτών. Οι ευαισθησίες των παιδιών – νέων για τον κόσμο είναι άνοιγμα σε νέες δυνατότητες και  μπορεί να βοηθήσει τους ‘’ενήλικες’’ να αποστασιοποιηθούν από την ψυχική και νοητική μόνωση που έχουν δημιουργήσει οι στερεότυπες πεποιθήσεις τους και να προσεγγίσουν τον κόσμο με μια διάθεση απορίας, θαυμασμού και αναζήτησης.

Η φιλοσοφία μας ωθεί να παραμείνουμε ζωντανοί για την παραδοξότητα της εμπειρίας μας και για όλα τα εκκρεμή ζητήματα που διέπουν τα περισσότερα από ό, τι κάνουμε, λέμε και σκεφτόμαστε και έτσι μας προφυλάσσει από την αυταπάτη, το δογματισμό και τον φανατισμό. Στη φιλοσοφική κοινότητα της έρευνας, τα παιδιά και οι νέοι αναγνωρίζουν την μυστηριώδη και αινιγματική φύση του κόσμου, μαθαίνουν να δίνουν προσοχή στη φιλοσοφική διάσταση της ζωής και να καλλιεργούν τη συνείδηση της κοσμικής ύπαρξης.

 Η φιλοσοφική κοινότητα της έρευνας που προτείνουμε και οργανώνουμε μαθαίνει στα παιδιά ότι η αβεβαιότητα στην έρευνα είναι ευπρόσδεκτες, άλλωστε η φιλοσοφία θεμελιώνεται στην διερεύνηση και στον στοχασμό ερωτημάτων που τίθενται στον άνθρωπο. Η ταραχώδης φύση των  φιλοσοφικών  ερωτημάτων σημαίνει συχνά ότι το ερώτημα  έχει μεγαλύτερη σημασία και δεν καταλήγει σε οριστική απάντηση. Τα ερωτήματα δεν έχουν μόνο διανοητική σημασία αλλά και ψυχο-συναισθηματική σημασία και ο τρόπος που σκέφτονται τα παιδιά αυτά τα ερωτήματα φωτίζει το είδος των ανθρώπων που είναι και της επίγνωσης που έχουν για τη σκέψη τους.

Η φιλοσοφική κοινότητα της έρευνας είναι σχετικά δομημένες συνεδρίες που ενθαρρύνουν τους μαθητές να εξερευνήσουν τα μεγάλα ζητήματα που έχουν σημασία για αυτούς, και υποστηρίζει την ανάπτυξή της δημιουργικής σκέψης και των επικοινωνιακών δεξιοτήτων τους. Όταν κάνουμε φιλοσοφία στην κοινότητα της έρευνας, ξεκινάμε από τις ερωτήσεις και τις ιδέες που είναι σημαντικές για τους νέους που συμμετέχουν, οι διάλογοι που ακολοθούν λαμβάνουν χώρα σε πολλά επίπεδα – πνευματικό, κοινωνικό, συναισθηματικό, φαντασιακό. Υπάρχει μια σφαιρική προσέγγιση στην γνωσιακή επιχείρηση που προέρχεται από αυτή την εμπλοκή πολλών επιπέδων.

Στη φιλοσοφική κοινότητα της έρευνας, οι μαθητές συμμετέχουν με ερωτήσεις σχετικά με τη σημασία αυτών των εννοιών που οι ίδιοι θέτουν. Ενθαρρύνονται να διατυπώνουν  ερωτήσεις για θέματα που τους απασχολούν, να αναπτύσσουν  τις προσωπικές  τους απόψεις,  να αρθρώνουν σκέψεις, λόγους και επιχειρήματα, να ακούν και να μαθαίνουν ο ένας από τον άλλο. Η φιλοσοφική έρευνα ενισχύει την ικανότητα των μαθητών στο στοχασμό και το λόγο,  ανανεώνει και αναβαθμίζει την εμπιστοσύνη στις δημιουργικές ικανότητές τους,  καλλιεργεί την αξία του διαλόγου, της  ενσυναίσθησης και της κοινωνικής συνείδησης, όπως και την πίστη στην παραγωγική δύναμη της φαντασίας.

 

                                               Η Οδός της μάθησης

Τα παιδιά αξιολογούν τις φιλοσοφικές συζητήσεις ως συναρπαστικές και σ΄αυτό συμβάλλει το γεγονός ότι όχι μόνο δεν υπάρχουν  προσχεδιασμένες απαντήσεις στα ερωτήματα που εξετάζονται, ούτε βέβαια τελεσίδικες και απόλυτες βεβαιότητες, αλλά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τους γρίφους, τα μυστήρια και τους στροβιλισμούς του κόσμου και της ζωής και να συμφιλιώνονται ότι ο κόσμος είναι ασαφής, διφορούμενος και αινιγματικός, αυτό τους εμπνέει και τους ενθουσιάζει. Έτσι η αβεβαιότητα στην έρευνα είναι όχι μόνο ευπρόσδεκτη, αλλά αποτελεί και την πύλη για την έρευνα και τη γνώση. Η ατμόσφαιρα  που δημιουργείται σ΄αυτή  την ανοικτή έρευνα φωτίζει τρόπους  σκέψης και παράγει μορφές λόγου που βοηθάει τα παιδιά να εκφραστούν αυθεντικά, χωρίς φόβο, ντροπή και ενοχή και έτσι μαθαίνουν να χαίρονται και να απολαμβάνουν την συμμετοχή τους στην πνευματική περιπέτεια της ψυχής και της σκέψης. Οι συνεδρίες, συνήθως, αρχίζουν με κάποια εισαγωγή σε μια φιλοσοφική ερώτηση ή ερωτήσεις,  οι οποίες θα μπορούσαν να είναι μια ιστορία, μια δραστηριότητα, ένα παζλ, μια φωτογραφία ή ένα βίντεο. Πιο παραγωγικό βέβαια είναι να εμπλακούν οι μαθητές στον προσδιορισμό των ερωτημάτων και όχι να τα θέσει ο συντονιστής. Στον στοχαστικό διάλογο που ξετυλίγεται δεν αναφερόμαστε στις πεποιθήσεις άλλων φιλοσόφων, αλλά ερευνούμε μαζί με τα παιδιά, δίχως χρονικό περιορισμό και μέσα σε μια ατμόσφαιρα εγκαρδιότητας και ομοθυμίας, φιλοσοφικές ιδέες. Στο πλαίσιο των εργασιών της διερεύνησης αυτών των ιδεών, τα παιδιά κάνουν ερωτήσεις, προτείνουν ευφάνταστους και πρωτότυπους τρόπους προσέγγισης των φιλοσοφικών προβλημάτων, διαβάζουμε  τις ιστορίες που αφηγούνται, σχεδιάζουν και  ζωγραφίζουν τις απόψεις τους, διενεργούν παιχνίδια ρόλων,  δημιουργούν ποιητικές μορφές θεατρικής ή μουσικής έκφρασης. Στο τέλος της συνεδρίας, μπορεί να γίνει απόπειρα να ανακαλέσουμε τα βασικά σημεία της συζήτησης, τις κεντρικές έννοιες γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκαν σκέψεις και να αναστοχαστούμε την εμπειρία μας.

Οι επιστημολογικές εξελίξεις στα πλαίσια της σύγχρονης φυσικής και ιδιαίτερα της κβαντικής θεωρίας, ανατρέπουν ριζικά το σύνολο της ανθρώπινης γνώσης, όπως έχει διαμορφωθεί χιλιάδες χρόνια, και αυτό γιατί η ανθρώπινη γνώση, όπως εννοείται και γίνεται αντιληπτή, θεμελιώνεται στην οντολογική διάκριση του Κόσμου σε Υποκείμενο και Αντικείμενο. Επίσης, οι παραπάνω εξελίξεις αμφισβητούν το κυρίαρχο εργαλείο της γνωσιοθεωρίας που είναι η παράσταση (ως εικόνα, είδωλο, σημείο, ιδέα κ.λ.π). Τόσο η κλασική γνωσιοθεωρία (Πλάτωνας-Αριστοτέλης) όσο και η νεώτερη επιστημολογία (Descartes, Kant, Mach) συγκροτούν τη θεωρητική και μεθολογική δομή της σκέψης τους στην μεταφυσική αρχή της διάκρισης του Κόσμου από τον Σκέψη και θεμελιώνουν  την σιωπηλή ή αιτιολογημένη  πεποίθηση ότι η γνώση αποκτάται από έναν εξωτερικό-αμέτοχο παρατηρητή που αναπαριστά στον νου, περισσότερο ή λιγότερο ισομορφικά, αυτό στο οποίο αποβλέπει ο νους. Η θεμελίωση της γνώσης σε κάποιο υπερβατικό σημαίνον (Ιδέα-Πλάτωνας, Θεϊκός νους-Αριστοτέλης, Θεός, η δομή της εννοιακής σκέψης-Kant, η αισθητηριακή εμπειρία-Mach) προϋποθέτει ότι έχει νόημα να μιλάμε για την αλήθεια simpliciter δηλαδή «απολύτως», για το πώς είναι τα πράγματα καθέαυτά ή για το πώς μας παρουσιάζονται στην εμπειρία, Η γνωσιοθεωρία της θεμελίωσης έχει λογικό πυρήνα της τη θεωρία της αλήθειας ως αντιστοιχίας του νου ή των αισθήσεων με το πράγμα. Αλλά και η εναλλακτική θεωρία της αντιστοιχίας, η θεωρία της συνεκτικότητας, που υποστηρίζει ως αλήθεια τις λογικές σχέσεις των πεποιθήσεων που συνδέονται συνεκτικά μεταξύ τους, υπαινίσσεται την αντιστοιχία του συστήματος πεποιθήσεων με πράγματα και γεγονότα στα οποία αναφέρεται. Σ΄αυτό το σημείο σκιαγραφούμε τις δύο ακραίες θεωρίες και ψυχολογίες της γνώσης (βέβαια μεταξύ των δύο άκρων ευδοκιμούν πολλές αποχρώσεις): τον ρεαλισμό, τον αντικειμενισμό, τους υπέρμαχους της επιστημονικής ορθολογικότητας και από το άλλο άκρο τους σχετικιστές, τους ανορθολογιστές, τους υπέρμαχους του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού. Για τους υπέρμαχους της επιστημονικής ορθολογικότητας υπάρχουν αντικειμενικά συμβάντα και το θεμέλιο για την αντικειμενική γνώση είναι η γνώση ως αντιστοιχία του λόγου ή της εμπειρίας μ΄ αυτά τα συμβάντα. Σε αντίθεση οι υπέρμαχοι του κονστρουκτιβισμού υποστηρίζουν ότι η αλήθεια είναι σχετική, συγκυριακή και υποκειμενική, τα πάντα σχετικεύονται και ανάγονται στο επίπεδο της καθαρά υποκειμενικής γνώμης ή στην καλύτερη περίπτωση της διυποκειμενικής συμφωνίας που εξαρτάται όχι από τον κόσμο, αλλά από κοινωνικοικονομικούς παράγοντες και ιδεολογίες, σ΄αυτή την περίπτωση η αλήθεια προσλαμβάνει το χαρακτήρα της λειτουργικότητας και της αποτελεσματικότητας (πραγματισμός) ή μια κοινωνιολογική – ψυχολογική ερμηνεία του πραγματισμού, όπου αληθές είναι ότι μας κάνει να αισθανόμαστε ασφαλείς και ικανοποιημένοι (μετα-μοντέρνα αφήγηση για τη γνώση). 

Οι ακραίες φιλοσοφικές και ψυχολογικές θεωρίες της Αλήθειας, Ρεαλισμός – Αντι-ρεαλισμός δείχνουν τη ναρκισσιστική προσήλωση της νόησης στον αφελή θεμελιωτισμό, ο οποίος αποτελεί την προ-συνειδητή κατάσταση της επιστημονικής διάνοιας, όπως έχει διαμορφωθεί χιλιάδες χρόνια στο πλαίσιο του Ιουδαϊκού – Ελληνικού και Χριστιανικού πολιτισμού. Η προ-συνειδητή κατάσταση της επιστημονικής διάνοιας, η a priori παραδοχή της (η αρχική προκείμενη του συλλογισμού της)  είναι η ύπαρξη ενός απόλυτα ανεξάρτητου κόσμου, ανεξάρτητου από τη σκέψη (αφελείς υλιστικές – ρεαλιστικές θεωρήσεις)  ή το ακριβώς αντίστροφο, ο κόσμος είναι πλάσμα του νου, (αφελείς ιδεαλιστικές-αντι-ρεαλιστικές θεωρήσεις). Αυτές οι a priori προσυνειδητές μεταφυσικές προϋποθέσεις, αποτελούν αξιακές και μεθολογικές αφετηρίες της επιστημονικής σκέψης και του φαντασιακού των επιστημόνων, έτσι διαμορφώνεται το πλαίσιο της επιστημονικής ιδεολογίας και μεθοδολογίας  που a posteriori αναγνωρίζεται ως apriori οντολογική κατάσταση του κόσμου. Η ύπαρξη ενός αντικειμενικού υλιστικού κόσμου ή η ύπαρξη ενός υποκειμενικού ιδεαλιστικού κόσμου (αντικειμενικού), δηλαδή η διάκριση του Κόσμου σε Αντικείμενο και Υποκείμενο, σε Ύλη και Σκέψη (που συνιστά μια κρίση Αξίας και όχι επιστημονικό γεγονός) συνιστά το «είδωλο της φυλής” από το οποίο παράγονται όλα τα άλλα ‘’είδωλα της φυλής’’, ο ντετερμινισμός, ο αναγωγισμός, οι δυαδικές αντθέσεις, η γραμμική αιτιότητα, η τοπικότητα κ.λ.π. Σ΄αυτό το σημείο Θα αναφερθούμε κωδικοποιημένα στα νεώτερα ‘’είδωλα της φυλής’’, όπως διαμορφώθηκαν τους τελευταίους τρεις αιώνες. Βέβαια, τα περισσότερα απο αυτά αποτελούσαν  με διαφοροποιήσεις, τα τοτέμ της φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης και μεθόδου σ΄όλες τις εποχές, από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη έως τον Νεύτωνα και τον Καρτέσιο, βέβαια στους καιρούς μας οι ‘’επιστήμονες’’ ενεργούν κυρίως μέ βάση αυτά τα τοτέμ, άσχετα αν έχουν καταρρεύσει.

1. Η Αρχή τού φυσικαλισμού: Υπάρχει ένας προ-δεδομένος Κόσμος, ο οποίος είναι το θεμέλιο και η αιτία για την εμφάνιση όλων των φαινομένων, ένας a priori cosmos, ανεξάρτητα από την παρατήρηση ή το πείραμα (ο «μύθος του δεδομένου”). 
2. Η Αρχή τού Αντικειμενισμού: Ο προ-δεδομένος φυσικός κόσμος, ο οποίος διαχωρίζεται από την ανθρώπινη σκέψη και συνείδηση, μπορεί να διερευνηθεί και να αποδειχθεί αντικειμενικά μέσω της αποδειξιμότητας  της λογικής μεθόδου και των ποσοτικών επιστημονικών παρατηρήσεων, μέσω πειράματος και μαθηματικής ανάλυσης. Τα ψυχικά βιώματα ή τα διαπροσωπικά πνευματικά φαινόμενα της νόησης δεν αποτελούν θέματα ενδιαφέροντος για την επιστημονική ορθοδοξία γιατί δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των φαινομένων που μπορούν να υπολογιστούν, να μετρηθούν και να ποσοτικοποιηθούν, δηλαδή να χειραγωγηθούν (το «ταμπού της υποκειμενικότητας»). 
3. Η αρχή της υλικής ουσίας: Δεν υπάρχει καμία άλλη πραγματικότητα πέραν από τη φυσική πραγματικότητα και καμία αλήθεια ή αλήθειες δεν μπορούν να εντοπιστούν πέραν από την υλική αντικειμενικότητα που ερευνά η ρεαλιστική “επιστημονική μέθοδος”. 
4. Η Αρχή του αναγωγισμού: Η άρρητη υποκειμενική εμπειρία, νοητική, ψυχική και πνευματική συνιστούν καθαρά φυσικές ηλεκτροχημικές και νευροβιολογικές διεργασίες και συνδέσεις. Η σκέψη, η ψυχική εμπειρία και η συμπεριφορά δεν είναι παρά  “αναδυόμενες ιδιότητες”, του υλικού οργανισμού, ένα επιφαινόμενο ή «τεχνούργημα» του φυσικού εγκεφάλου και των φυσικο-χημικών διεργασιών του. Η αιτιότητα είναι πάντα «προς τα πάνω» από τη σωματική με την ψυχική. Η αντίστροφη αιτιότητα, η “Πτωτική αιτιότητα, δηλαδή από τη ψυχική σφαίρα στη φυσική, έχει ιδεολογικά αποκλειστεί, έχει αποκλεειστεί δηλαδή, η αμφίδρομη και διαδραστική σχέση των τριών οντολογικών πεδίων, του σώματος, της σκέψης και της ψυχής.  Και βέβαια αγνοείται το τυχαίο και εμβόλιμο στοιχείο μιας που η θεμελιώδη πεποίθηση είναι ένας ‘’κλειστός’’ κόσμος, αιτιοκρατικός, και γι΄αυτό βέβαιος και πρόβλέψιμος.
5. Η αρχή του Καθολικού ντετερμινισμού: Όλες οι εκδηλώσεις καθορίζονται από τις τοπικές, καθαρά φυσικές αιτίες τους. Αν γνωρίζαμε όλες τις αρχικές αιτιώδεις προϋποθέσεις, τότε θα μπορούσαμε να προβλέψουμε ή να προσδιορίσουμε με απόλυτη βεβαιότητα όλες τις συνέπειες (αντικείμενα / εκδηλώσεις) στο σύμπαν. Αυτή η περίφημη θέση του Laplace., η οποία αποτελεί το υπερ-εγώ  της σύγχρονης επιστήμης, έχει ‘’σαρωθεί’’ από την απροσδιοριστία και την ενδεχομενικότητα του υπο-ατομικού κόσμου.
6. Η Αρχή του κλεισίματος: Η φυσική σφαίρα όλης της ύπαρξης είναι “αιτιακά κλειστή», διέπεται από την αναστρεψιμότητα του χρόνου και αποκλείει οποιοδήποτε μη-φυσική εξήγηση και την μη αναστρεψιμότητα του χρόνου, την παραγωγή δηλαδή, καινοφανών μορφών, μη αναγώγιμων στο παρελθόν.
7. Η αρχή της καθολικότητας: Ο Κόσμος είναι ένα κλειστό Όλον, έτσι αγνοείται το Μηδέν, το Κενό και το Τίποτα. Η λογική του κλειστού όλου είναι μια λογική διακρίσεων στο βαθμό που η κατασκευή της απορρέει από την εξαίρεση ή τον αποκλεισμό όλων εκείνων που δεν διαθέτουν την απαιτούμενη ιδιότητα. Το μη Όλον, αποκλείει τις διακρίσεις, δεδομένου ότι αδύνατον να οριστεί η ύπαρξη οποιασδήποτε εξαίρεσης. Το Κενό, δεν διακρίνει, δεν αποκλείει, δεν εξαιρεί Τίποτα. Το κενό, συνιστά το συμβάν του Κόσμου και δεν επιδέχεται οποιαδήποτε λογικής ή μαθηματικής-αλγοριθμικής τεκμηρίωσης. Είναι εγγενώς απροσδιοριστογενές και όποια πρόταση επιχειρήσει να το διατυπώσει είναι αναποφάνσιμη. Το Κενό είναι ασύστατο και ουδέτερο,

Οι παραπάνω μεταφυσικές παραδοχές και πεποιθήσεις αποτελούν τα τοτέμ του θετικισμού-επιστημονισμού, η λατρεία του σύγχρονου και μεταμοντέρνου επιστημονικού υλισμού που διαπερνά το φαντασιακό των φυσικών και των κοινωνικών επιστημών, των ανθρωπιστικών και διαμορφώνει την παγκόσμια μαζική κουλτούρα. Όλα τα παραπάνω ’’είδωλα της φυλής’’ συνιστούν τα protoreligion και είναι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνα για την έκλειψη του Λόγου, της Σκέψης και την παλινδρόμηση της συνείδησης σε αταβιστικές ψυχικές-κοινωνικές στάσεις και συμπεριφοράς. Από την άλλη βέβαια, αυτά τα ‘’είδωλα της φυλής’’ καταρρέουν πλέον, περνάνε στη ζώνη του λυκόφωτος. Αλλά γι΄ αυτό θα μιλήσουμε στο επόμενο μάθημα.

                           Το Διαγώνιο Μονοπάτι Του Στοχασμού

Η οντολογία της κβαντικής μηχανικής επιβάλλει μια επιστημολογία σκεπτική, στοχαστική και ερωτηματική. Σ΄αυτό το σημείο το πνεύμα του Σκώτου φιλόσοφου Hume αντηχεί  επίκαιρο όσο ποτέ: η επιστημονική γνώση ήταν πάντα και παραμένει πάντα προσωρινή και αβέβαιη. Ένας μετριοπαθής σκεπτικισμός, όπως τον διατύπωσε ο David Ηume,  παραμένεις αξιόπιστος σε μια μετα-καντιανή, μετα-μεταφυσική σκέψη. Ο ριζικός επιστημικός σκεπτικισμός των πυρωνιστών (Pyrrhonic) αυτοαναιρείται όπως και οι μεταφυσικές πεποιθήσεις θεμελίωσης σε ακλόνητες οντολογικές ή επιστημολογικές αρχές. Από αυτή την εξέλιξη χαράζεται ένα διαγώνιο μονοπάτι που συνδυάζει από την μια πλευρά την ‘’εξωτερική’’ διάσταση της σκέψης, την λογικά έγκυρη σκέψη και την αιτιοκρατική συλλογιστική  με τις πεπερασμένες δυνατότητες της και από την άλλη πλευρά την ‘’εσωτερική’’ διάσταση της σκέψης, τη στοχαστική, διαισθητική, ενορατική και βιωματική διερεύνηση και τις απεριόριστες δυνατότητες της. Στο διαγώνιο αυτό μονοπάτι, όπου αίρεται η διάκριση του φυσικού και του νοητού, συνδυάζεται η βεβαιότητα της αιτιώδους, γραμμικής και αναστρέψιμης λειτουργίας των τοπικών χωροχρονικών διαδικασιών με την ενδεχομενικότητα της αναιτιώδους, της μη γραμμικής και μη αναστρέψιμης λειτουργίας των μη τοπικών χωροχρονικών διαδικασιών. Έτσι, αίρεται και η επιστημολογική διάκριση αξιών και γεγονότων  που εδράζεται στην οντολογική διάκριση «είναι» και «γίγνεσθαι», η οποία χωρίζει το σύμπαν της γνώσης σε φυσικομαθηματικές και κοινωνικο-ανθρωπιστικές επιστήμες. Το διαγώνιο μονοπάτι είναι Αυτό το ενιαίο και πολυδιάστατο μετέωρο και φευγαλέο υπερ-νοητό κέντρο που μετέχει σ΄όλα και όλα μετέχουν σ΄αυτό, δίχως αυτό να είναι Ον, δίχως να ταυτίζεται με μια ειδική ή οικουμενική ιδέα ή μορφή, ξετυλίγεται ως χρόνος. Αυτό, η διαύγεια του ανοίγματος, καταυγάζει το μηδέν, ίδια και άλλη όψη του Κόσμου, ‘’είναι’’ οι μεταμορφώσεις του.

«Η κβαντική θεωρία είναι ολοκληρωτικά ολιστική (ηolistisch ganzheitlich), αρνείται το τετελεσμένο των διαχωρισμών…Ο κόσμος δεν αποτελείται από αντικείμενα. Μόνο η πεπερασμένη γνώση του ανθρώπου κατακερματίζει σε αντικείμενα το Όλον – στο οποίο και ο ίδιος ανήκει – προκειμένου να κκατατοπιστεί» 

C.F.Von Weizsacker

 Για την κβαντική θεωρία ο Κόσμος είναι ενιαίος και αδιαίρετος, όλα τα στοιχεία που τον συγκροτούν βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης και αλληλοδιασύνδεσης. Η διασύνδεση των πάντων είναι ιδιαίτερα εμφανής στις μη-τοπικές αλληλεπιδράσεις του κβαντικού κόσμου. Το φαινόμενο της κβαντικής συζευξιμότητας, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί μια αρχή υπέρθεσης, καθώς και η απορρέουσα έννοια της κβαντομηχανικής μη διαχωρισιμότητας, ως εγγενές στοιχείο της κβαντικής θεωρίας, συνεπάγεται ότι η αδιαίρετη ενότητα του Όλου συνιστά θεμελιώδες γνώρισμα του κβαντικού κόσμου, όμως ούτε η θεωρία ούτε το πείραμα είναι δυνατόν να προσπελάσουν και να αποκαλύψουν τη δομή ή την υφή της Ολότητας. Η Ολότητα είναι ανεξάρτητη από την επιλογή ενός παρατηρητή ή τον προσδιορισμό ενός πειραματικού πλαισίου ή τη μετρητική συσκευή ή από τη δράση του υποκειμένου της γνώσης, της νόησης και των επιστημικών πρακτικών ή ενεργημάτων του.  Η Ολότητα αφορά στην περιοχή των κβαντικών συζευγμένων συσχετίσεων, δυνητικοτήτων και κβαντικών υπερθέσεων, στοιχείων που διέπονται από μία μη-Μπούλειαν Λογική Δομή.

Θεμελιώδες χαρακτηριστικό της κβαντικής θεωρίας είναι ότι η επίτευξη οποιασδήποτε συνεπούς και έγκυρης εννοιολογικής περιγραφής ή  η ικανότητα απόδοσης γνωρισμάτων και ιδιοτήτων σ΄ένα ‘’αντικείμενο’’ μέσω του γλωσσικού συμβολισμού ή η δυνατότητα αναφοράς σε πειραματικά προσπελάσιμα γεγονότα, προϋποθέτει ως αναγκαίο όρο την αποσυσχέτιση και τον διαχωρισμό της Ολότητας του Κόσμου, σε διακριτές οντότητες, οι οποίες αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, δεν είναι όμως κβαντικώς συζευγμένες. Στην κβαντομηχανική καλώς ορισμένο αντικείμενο δημιουργείται μέσω μιας τομής Heisenberg, δηλαδή μέσω μιας διαδικασίας αφαίρεσης και προβολής της μη Μπούλειαν Ολιστικής περιοχής σε ένα Μπούλειαν πλαίσιο, το οποίο καθιστά αναγκαία την αποκοπή των κβαντικών συζευγμένων συσχετίσεων από το περιβάλλον του για να αποκτηθεί πρόσβαση στην εμπειρική πραγματικότητα και να συντελεσθεί η περιγραφή της μέτρησης. Δηλαδή η επίτευξη αιτιοκρατικών χωροχρονικών συσχετίσεων, η δυνατότητα χρονικών διασυνδέσεων μεταξύ πρότερου και ύστερου, αιτίας και αποτελέσματος και κατ΄ επέκταση η περιγραφή κάθε διυποκειμενικής εμπειρίας, προϋποθέτουν την διάκριση του Όλου σε γνωρίζον ‘’υποκείμενο’’ και ‘’αντικείμενο’’ προς εξέταση, σε παρατηρητή και παρατηρούμενο. Η κβαντική μηχανική αναγνωρίζει  ότι ο παρατηρητής είναι καθεστωτικός παράγοντας στη συγκρότηση του παρατηρούμενου, οι παρατηρητές αρχίζουν σιγά-σιγά να αναγνωρίζουν πλέον τον προθεσιακό (intentional) χαρακτήρα απο τον οποίο διαποτίζεται η γνωσιοθεωρητική πρακτική. Οι παρατηρητές αποκτούν συνείδηση των δημιουργικών δυνατοτήτων τους και συνεπώς του κατασκευαστικού χαρακτήρα των πολλαπλών κόσμων τους, Σ΄αυτό το σημείο θα προβούμε σε αφαιρετικότερους στοχασμούς όσον αφορά την οντολογική φύση της κβαντικής θεωρίας. Η διάκριση του Όλου σε υποκείμενο και αντικείμενο εισάγει τις χωροχρονικές σχέσεις, την αιτιότητα, παράγει τον Λόγο, τη διάκριση θεωρίας και πράξης και εν τέλει το τεχνικοεπιστημονικό πνεύμα που υπολογίζει, μετρά, ποσοτικοποιεί τα μεγέθη και τα χειραγωγεί κατά βούληση. Όλα όσα παράγονται από τη διάκριση του Κόσμου σε Υποκείμενο και Αντικείμενο παράγουν την ανθρωποκεντρική θεώρηση-παράσταση του Κόσμου, τη μυθολογική διαμόρφωση της συνείδησης, τη φαινομενολογική ύπαρξη, την ύπαρξη τινός. Ο Κόσμος που αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι συνιστά ένα απόσπασμα του Κόσμου, το Όλον διασπάται σε πολλαπλές προοπτικές (διαφορές φάσης της συνειδησιακής βίωσης του Χρόνου, δηλαδή διαφορές επίπεδων αντίληψης, συνείδησης και ψυχο-νοο-τροπίας) που τον θεωρούν μέσω των εκάστοτε προοπτικών κάθε φορά και τις οποίες αναγορεύουν σε καθολικές προτάσεις και ύπατες αλήθειες ενω δεν αποτελούν παρά πεπερασμένες διερευνήσεις του απεριόριστου Κόσμου, σχετικές προσεγγίσεις του Απόλυτου………

                Κβαντικός Εναγκαλισμός (quantum entanglement)

Ο Τζον Μπελ (John Bell) και το περίφημο θεώρημά του απέδειξε τον κβαντικό εναγκαλισμό, το οποίο μαζί με την υπέρθεση, αναδεικνύουν την επιστημολογική συνθήκη της κβαντικής παραδοξότητας.Η κατάσταση του κβαντικού εναγκαλισμού (quantum entanglement) εκφράζει το κατώφλι μιας φυσικής κατάστασης «απρόσιτης» και ‘’απροσπέλαστης’’  στον εξορθολογισμό και στην εξαντικειμένισή της από τη συνείδηση του υποκειμενικού εγώ, μέσω του τριγώνου κβαντικό γεγονός – συσκευή μέτρησης – νοούν υποκείμενο.  Η κατάσταση του κβαντικού ενεγκαλισμού επιφέρει ένα ρήγμα στην ειδική θεωρία της σχετικότητας. Ο κβαντικός εναγκαλισμός μπορεί να περιγραφεί ως μια αρχή κβαντικής υπέρθεσης, η οποία περιλαμβάνει δύο ή περισσότερα σωματίδια. Πρόκειται για μια υπέρθεση των καταστάσεων δύο ή περισσότερων σωματιδίων, τα οποία εκλαμβάνονται ως ένα σύστημα. Η χωρική απόσταση – τουλάχιστον έτσι όπως τη γνωρίζουμε – φαίνεται να εκμηδενίζεται σε σχέση με ένα τέτοιο σύστημα. Δύο συστήματα που μπορεί το ένα να βρίσκεται χιλιόμετρα ή έτη φωτός μακριά το ένα από το άλλο, είναι σε θέση να συμπεριφέρονται με έναν συντονισμένο τρόπο: ό,τι συμβαίνει στο ένα συμβαίνει ακαριαία και στο άλλο, ανεξαρτήτως της μεταξύ τους απόστασης. Αυτό όμως σημαίνει ότι ο ‘’εναγκαλισμός’’ παραβιάζει την ειδική θεωρία της σχετικότητας, παραβιάζει δηλαδή την αρχή  του ανώτατου ορίου της ταχύτητας του φωτός στο Σύμπαν, την αρχή ότι η πληροφορία δεν μπορεί να ταξιδέψει ταχύτερα από το φως. Και όμως, ο ‘’εναγκαλισμός’’, δείχνει την υπέρβαση του χωροχρόνου και αυτό γιατί όταν αναφερόμαστε σε δύο ή τρία εναγκαλισμένα σωματίδια, εννοούμε ένα δομικό σύστημα, τα δομικά στοιχεία του οποίου δεν επηρεάζονται από τη μεταξύ τους φυσική απόσταση. Δηλαδή τα εναγκαλισμένα σωματίδια ενεργούν ως μία Ενιαία Οντότητα με δύο Μορφές. Η κατάσταση του κβαντικού εναγκαλισμού (quantum entanglement) εκφράζει το κατώφλι μιας φυσικής κατάστασης «απρόσιτης» και ‘’απροσπέλαστης’’  στον εξορθολογισμό και στην εξαντικειμένισή της από τη συνείδηση του υποκειμενικού εγώ, μέσω του κλασικού επισττημολογικού τριγώνου κβαντικό γεγονός – συσκευή μέτρησης – νοούν υποκείμενο. Αυτή η εξέλιξη ανατρέπει ριζικά το σύνολο της ανθρώπινης γνώσης, όπως έχει διαμορφωθεί χιλιάδες χρόνια και αυτό γιατί η ανθρώπινη γνώση, όπως εννοείται και γίνεται αντιληπτή, θεμελιώνεται στην οντολογική διάκριση του Κόσμου σε Υποκείμενο και Αντικείμενο. Επίσης, αμφισβητείται το κυρίαρχο εργαλείο της γνωσιοθεωρίας που είναι η παράσταση (ως εικόνα, είδωλο, σημείο, ιδέα κ.λ.π). Τόσο η κλασική γνωσιοθεωρία (Πλάτωνας-Αριστοτέλης) όσο και η νεώτερη επιστημολογία (Καρτέσιος) συγκροτούν τη θεωρητική και μεθολογική δομή της σκέψης τους στην μεταφυσική αρχή της διάκρισης του Κόσμου από τον Σκέψη και θεμελιώνουν  την σιωπηλή ή αιτιολογημένη  πεποίθηση ότι η γνώση αποκτάται από έναν εξωτερικό-αμέτοχο παρατηρητή που αναπαριστά στον νου, περισσότερο ή λιγότερο ισομορφικά, αυτό στο οποίο αποβλέπει ο νους. Όμως, όπως ξαναγράψαμε, στα πλαίσια της κβαντικής οντολογίας, ο παρατηρητής, το ερώτημα ΄που διατυπώνεται προς διερεύνηση, το πειραματικό πλαίσιο και οι ιδιαίτερες συνθήκες του περιβάλλοντος του, μετέχουν στην διαμόρφωση του Κόσμου μέσω του προθεσιακού ενεργήματος και τον αναπλάθει νοηματικά μέσω των συμβολικών-σημειακών μορφών, οι οποίες συντάσσονται ιστορικο-κοινωνικά μέσω της δημιουργικής φαντασίας, τις εκάστοτε υλικές αναγκαιότητες και τα ποικίλα συμφέροντα που διέπουν την κάθε εποχή. Εδώ, διαπιστώνουμε την ποιητική φύση του Κόσμου, τη δυνατότητα αλληλοδιαμόρφωσης και αλληλοπαραγωγής της Φύσης και της Ιστορίας, της ύλης-ενέργειας-πληροφορίας και της ψυχο- νοητικής έκφρασης του σκέψης και του συμβόλου. Η Φύση, ιστορικοποιείται, και η Ιστορία, φυσικοποιείται. Η Ύλη, Εμψυχώνεται, και η Ψυχή Υλοποιείται, η Φύση Ππνευματικοποιείται και το Πνεύμα Υλοποιείται. Μια σχέση αδιατάρακτη που ξετυλίγεται στον χρόνο, με τον χρόνο. Μια σχέση που δεν διακρίνει και δεν ταυτίζει τα αντίθετα, αλλά τα μεταβολίζει αμοιβαία σύμφωνα με το ρυθμό του χρόνου, συγκροτώντας αυτό που δεν είναι Ον, Ιδέα ή Μορφή, το Αόρατο Εν/Πολλαπλό.

Ως νοούμενο στη φιλοσοφική γραμματεία εννοείται το μη αισθητό πράγμα, το υπεραισθητό, αυτό που συλλαμβάνεται μέσω της αφαιρετικής σκέψης, αυτό που μπορούμε να το σκεφτούμε μόνο με το νου. Στην φιλοσοφική παράδοση, ως νοούμενα, μπορούμε να κατατάξουμε τις Πλατωνικές Ιδέες ή τις μονάδες του Λάιμπνιτς. Βέβαια και οι δύο αυτές μεταφυσικές θέσεις θεωρούν έναν προ-δεδομένο κόσμο που διέπεται από μια υπερβατική αναγκαιότητα και έναν φυσικό κόσμο που υποτάσσεται στην αναστρεψιμότητα, σε ντετερμινιστικούς νόμους -και τη χρονική συμμετρία-, η γνώση των οποίων οδηγούν εγγύτερα στη θεία, άχρονη Σοφία, υποβαθμίζουν όμως την ποιητικότητα του Κόσμου. Άλλωστε μετά τους προσωκρατικούς και ιδιαίτερα μετά τον Ηράκλειτο μέχρι και τον Χέγκελ κάθε μεταφυσική σκέψη διατυπώνει τους όρους της ενότητας του Κόσμου, αναζητώντας την ουσία του, διαχωρίζοντας όμως το είναι από το μηδέν το είναι από το φαίνεσθαι, τα πράγματα από τα φαινόμενα. Ο σκόπελος στον οποίο σκοντάφτει η φιλοσοφία είναι η κλειστότητα της ενότητας, είτε ιδεαλιστική είτε υλιστική η ενότητα διατηρείται κλειστή στον εαυτό της, αυτάρκης, αυθύπαρκτη και αυθυπόστατη. Όμως για να υπάρξει ενότητα απαιτείται κλειστότητα, το είναι, ταυτολογικό, είναι απόλυτο και άσχετο με οτιδήποτε άλλο, με το Άλλο του. ΄Ετσι σττην κλασική μεταφυσική ελλοχεύει διαρκώς ένας φιλοσοφικός ναρκισσισμός, ένα είδος διανοητικού αυτισμού ή νοησιαρχικού εγωϊσμού. Αν όμως η κλειστότητα υπήρξε ο σκόπελος της φιλοσοφίας, τότε η χρονικότητα είναι ο ύφαλος πάνω στον οποίο σκοντάφτει συνεχώς η μεταφυσική, επειδή η ανοιχτότητα, η απροσδιοριστία και η δημιουργικότητα είναι όλα όσα αντίκεινται στην κλειστότητα της ενότητας. Η κβαντική οντολογία  είναι αποκαλυπτική της ποιητικότητας του κόσμου μέσω του θεμελιώδους γνωρίσματος του φυσικού κόσμου, της απροσδιοριστίας και της ανάδειξης καινοφανών μορφών μη αναγώγιμων στο παρελθόν, δηλαδή μορφών που δημιουργούνται από αυτό που ήδη υπάρχει πάντα και χρησιμοποιώντας στοιχεία απ΄αυτό που υπάρχει ήδη, αλλά ως μορφή αυτό που προκύπτει είναι κάτι καινούργιο και αυτή η μορφή, ως οργανική ενότητα,  προέρχεται από το χάος που είναι οργανώσιμο σε κάποιο βαθμό. Το χάος, μη χαοτικό, αποτελεί την ορίζουσα ιδιότητα του Κόσμου, Κόσμου που ‘’είναι’’ ανεξάντλητος και από την άλλη ‘’είναι’’ ικανότητα δημιουργίας και μορφοποίησης.. (Όλα αυτά θα τα αναπτύξουμε σε επόμενο μάθημα).

Ας επιστρέψουμε όμως στο βασικό θέμα μας. Ο όρος ‘’νοούμενο’’ συνδέεται με τη μεταφυσική θεωρία του Κάντ για το ‘’πράγμα καθεαυτό’’, το ‘’όντως ον’’. Σύμφωνα με τον Κάντ, ενώ τα φαινόμενα μπορούν να γίνουν αντιληπτά μόνο μέσω των αισθήσεων, τα πράγματα καθεαυτά είναι τα φυσικά όντα τα οποία διαφεύγουν της αισθητηριακής αντίληψης και επομένως δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενα γνώσης, μπορούν όμως να τα σκεφτούμε. Η θεμελιώδης διαφορά της κβαντικής μηχανικής σε σχέση με το καντιανό ‘’πράγμα καθεαυτό’’ είναι ότι στο κβαντικό πεδίο τα φυσικά όντα δεν είναι ‘’όντως όντα’’, δηλαδή δεν είναι ‘’πραγματικά’’ ‘η ‘’αντικειμενικά’ , με την έννοια του καλώς ορισμένα κατά ένα εγγενή, αυτοτελή, αμετάβλητο και απόλυτο τρόπο. Έτσι, ο όρος ‘’νοούμενο’’ που χρησιμοποιούμε δεν τον ταυτίζουμε με το καντιανό ‘’πράγμα καθεαυτό’’, μια οντολογική κατηγορία δηλαδή αποδεσμευμένη από τη συνείδηση του σκεπτόμενου όντος. Αντίθετα, θεωρούμε ότι το ‘’νοούμενο’’ είναι δυνάμει ‘’ον’’, δέσμη δυνατοτήτων, μη τοπικά και χρονικά τοπο-θετημένη, φορέας δυνάμει του συνόλου του Κόσμου. ‘’Νοούμενη’’, μπορούμε να ορίσουμε τη συνείδηση, πριν την αναγνώρισή της (αυτοσυνείδηση) από το εξατομικευμένο νοήμων υποκείμενο, ‘πριν την πτώση’’ (‘’σπάσιμο’’ της παν-χρονικότητας σε διαστάσεις), θα λέγαμε ποιητικά, από το μη νοητό Εν, τον Άχρονο Κόσμο. Το ‘’νοούμενο’’ καθορίζει την αυτοσυνείδηση που το καθορίζει και μεταμορφώνονται αμοιβαία κατά το χωροχρονικό ξεδίπλωμα του Κόσμου. Η νοούμενη Συνείδηση, απεριόριστη και απέραντη, διευθετεί το χρονικό πεδίο, όπου εμφανίζεται το πεπερασμένο αυτοσυνείδητο ον, με αυτή την έννοια η αυτοσυνείδηση καθορίζεται από τη Συνείδηση, μέσα από ότι μας απο-καλύπτει, ενώ ταυτόχρονα αποσύρεται. Αρκεί να είμαστε ανοιχτοί και διαθέσιμοι να δεξιωθούμε το μήνυμά της.

Όπως είπαμε και σε άλλο μάθημα, η περιγραφή του υποατομικού κόσμου στα πλαίσια της κβαντικής μηχανικής είναι συναρτημένη από το πειραματικό πλαίσιο. Η αλληλεπίδραση με το πειραματικό πλαίσιο (ερώτηση+θεωρία+μέτρηση+περιβάλλον) συνιστά το αναγκαίο φυσικό πλαίσιο για την υποστασιοποίηση των κβαντικών οντοτήτων, οι οποίες δεν είναι απόλυτες πραγματικότητες, αλλά οντικές δυνητικότητες (ontic potentiality) του κβαντικού όντος. Με άλλα λόγια το κβαντικό ον, πριν την μέτρηση, είναι σε μια κατάσταση υπέρθεσης, η μέτρηση, η αλληλεπίδραση κατά τη μέτρηση και το πειραματικό πλαίσιο μέτρησης θα το  διαμορφώσει, δηλαδή το κβαντικό ον θα εκδηλώσει μια καλώς ορισμένη ιδιότητα βάσει των συνθηκών του πειραματικού πλαισίου. Η διαδικασία της μέτρησης στην κβαντική μηχανική «μορφοποιεί» το αντικείμενο της θεωρίας, αυτό αποδομεί την πεποίθηση της αντικειμενικής υπόστασης των μικροφυσικών οντοτήτων. Έτσι η αδυναμία απόδοσης εγγενών ιδιοτήτων στα μικρο-φυσικά συστήματα μετατρέπεται από όριο στη γνώση  σε όρο δυνατότητας για τη γνώση. Με βάση τα παραπάνω η ‘’φαινόμενη’’’ οντότητα που εκδηλώνεται,ως αντικείμενο παρατήρησης, φέρει ιδιότητες της φύσης του κβαντικού ‘’όντος’’ συναρτήσει των καθορισμένων πειραματικών συνθηκών. Οι κβαντικές ιδιότητες αυτές, όπως είπαμε, δεν είναι προ-δεδομένες, αλλά πλαισιο-συναρτημένες από ένα προ-επιλεγμένο, καλώς ορισμένο πλαίσιο. Το κβαντικό ‘’ον’’ δεν διαθέτει μια αναλλοίωτη «ταυτότητα» αλλά μια δυνάμει ύπαρξη, η δυνάμει ύπαρξη μετασχηματίζεται σε ενεργεία ύπαρξη και πραγματώνεται οντικά υπό τις δεδομένες συνθήκες που χαρακτηρίζει το εκάστοτε πειραματικό περιβάλλον. Οπότε αυτό που λέμε κβαντικό ‘’ον’’ συνιστά ένα διαφοροποιημένο σύνολο των δυνάμει και ενεργεία προσδιορισμών του, οι δυνάμει και ενεργεία προοσδιορισμοί δεν αντιτίθενται τυπικά αλλά αντιτίθενται διαλεκτικά και πραγματώνονται αμοιβαία και συμπληρωματικά. Αν το κβαντικό ‘’ον’’ είναι ένα διαφοροποιημένο σύνολο, ως ολότητα συνίσταται από το σύνολο των δυνατών σχέσεων στις οποίες το κβαντικό ‘’ον’’ μπορεί να βρεθεί. Έτσι η ολότητα του κβαντικού ‘’όντος’’ είναι το σύνολο, δυνητικά απεριόριστων δυνατοτήτων ενώ το κβαντικό ‘’ον’’, που διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα της μέτρησης, συγκροτείται από το σύνολο των ιδιοτήτων του.

Εν ολίγοις, τα κβαντικά όντα, η εκδήλωσή τους, οι ιδιότητές τους,  οι καλώς ορισμένς τιμές που τους αποδίδονται δεν είναι προ-δεδομένα και ανεξάρτητα απο τη νόηση. Η νόηση, το ερώτημα και το πειραματικό πλαίσιο που δοκιμάζει την θεωρητική υπόθεση, μορφοποιούν και καθορίζουν παραγωγικά το κβαντικό ον. Στην κβαντική μηχανική δεν υπάρχουν απόλυτα αντικείμενα, ουσιωδώς ορισμένα (καλώς ορισμένα), κατά έναν εγγενή τρόπο, με ιδιότητες δηλαδή, αυτοτελείς και αμετάβλητες ιδιο-συστάσεις του φυσικού κόσμου. Το κβαντικό ον δεν έχει ‘’πραγματικότητα’’ ή ‘’αντικειμενικότητα’’ δεν είναι το καντιανό ‘’πράγμα καθεαυτό, το ‘’όντως είναι’’ της κλασικής οντολογίας, αντίθετα τα κβαντικά όντα που πραγματεύεται η κβαντική μηχανική, αναπαριστούν φορείς προτύπων, οι καταστατικές ιδιότητες των οποίων προκύπτουν ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης με το πειραματικό τους πλαίσιο ή με το περιβάλλον τους. Ο τρόπος εκδήλωσης της ύπαρξής τους εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο τοποθετούνται καθώς και από τις διαδκασίες αφαίρεσης που υπεισέρχονται κατά τρόπο αναγκαίο στην διατύπωση του επιστημονικού λόγου. Έτσι η διαχωρισιμότητα των αντικειμένων και η τοπικότητα των μικροφυσικών αντικειμένων που εμπειρικά παρατηρούνται, παράγονται μέσω της αποκοπής ή της αφαίρεσης των συζευγμένων συσχετίσεων του αντικειμένου που εξετάζεται από το περιβάλλον του. Έτσι, τα κβαντικά όντα που προκύπτουν είναι πλαισιακά εξαρτημένα, μπορούμε για αυτό να μιλάμε για ‘’φαινόμενες’’ οντότητες, των οποίων η διαμόρφωσή τους συνδηλώνεται από την εκάστοτε  θεωρία. ‘’ Φαινόμενες’’ οντότητες δεν σημαίνει ότι αποτελούν απλώς και μόνο δημιουργικές επινοήσεις της νόησης, αλλά αναδεικνύουν και αντανακλούν δομικές σχέσεις του φυσικού κόσμου, απρόσιτα στην αισθητηριακή εποπτεία, συναρτήσει βέβαια ενός καλώς ορισμένου θεωρητικού και πειραματικού πλαισίου. Θα λέγαμε ότι το κβαντικό ον γίνεται γνωστό μέσω των εκδηλώσεών του, μόνο διαμέσου των ‘’φαινόμενων’’ υπάρξεών του. Από τη στιγμή που μιλήσαμε για ‘’φαινόμενες’’ οντότητες, σημαίνει ότι ‘’νοούμενες’’ οντότητες είναι αυτές πριν γίνει η τομή Heisenberg, πριν διαχωριστεί το υποκείμενο από το αντικείμενο, πριν υπάρξει οποιαδήποτε αλληλεπίδραση του ενσυνείδητου εγώ. Η έννοια της ‘’νοούμενης’’ οντότητας παραμένει, πειραματικά,  απροσπέλαστη οντότητα, συνέπεια αυτού είναι να μην παρέχει στο υποκειμενικό εγώ, πληροφοριακό περιεχόμενο που θα ήταν δυνατό να υποβληθεί σε πειραματικό έλεγχο. Κάθε φορά που παρατηρείται η ‘’νοούμενη’’ οντότητα μεταμορφώνεται σε ‘’φαινόμενη’’ οντότητα.

Ο όρος ‘’οντική δυνητικότητα’’ παραπέμπει στην αριστοτελική μεταφυσική και συγκεκριμένα στον γενετικό δεσμό μεταξύ ‘’δυνάμει’’ και ‘’ενέργεια’’ όντος. Δύο χιλιάδες χρόνια μετά τον Αριστοτέλη, η σκέψη του Χέγκελ, αναφορικά με τη διαλεκτική σχέση δυνατότητας-πραγματικότητας είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική στο παρακάτω σημείο: « Ό,τι είναι πραγματικό μπορεί να ενεργεί, ένα Πράγμα εκδηλώνει την πραγματικότητά του μέσω αυτού το οποίο παράγει. Το Είναι του που βρίσκεται σε σχέση με το άλλο είναι η εκδήλωση του εαυτού του. Όταν όλες οι συνθήκες ενός Πράγματος είναι στο ακέραιο παρούσες, τότε αυτό εισδύει στην Πραγματικότητα, η πληρότητα των συνθηκών είναι η ολότητα ως τέτοια που επηρεάζει το περιιεχόμενο, και το Πράγμα το ίδιο είναι τούτο το περιεχόμενο που έχει το χαρακτηριστικό να είναι εξίσου ένα πραγματικό όσο και δυνατόν».

 Ο πολυδύναμος και πολυμορφικός μετασχηματισμός της Χεγκελιανής δυάδας “δυνητικότητα- πραγματικότητα” ή του κλασικού Αριστοτελικού ζεύγους “δυνάμει-ενεργεία” “είναι” Αυτό (ενιαίο και διαφορικό σύνολο) που συγκροτείται -και συγκροτεί – από τις πολλαπλές χωροχρονικές μεταμορφώσεις των σχέσεων που το “δομούν” και αυτό για να μπορεί να “συμβαίνει” ο ενιαίος και πολυδύναμος μετασχηματισμός της δυάδας “δυνητικότητα-πραγματικότητα”, ή “δυνάμει-ενεργεία”.  Μ’ αυτήν την έννοια το Αυτό συνιστά Οντότητα και ταυτοχρόνως Ενιαία και Διαφορική Ολότητα σχέσεων. Ως Οντότητα συγκροτείται από το σύνολο των δυνάμει και των ενεργεία ιδιοτήτων του. Ως Ολότητα συνίσταται από το σύνολο των δυνάμει και ενεργεία σχέσεων. Τόσο η Οντότητα όσο και η Ολότητα όσο και η σχέση τους αποτελούν συναρτησιακές κατηγορίες, δομούνται από τη λογική της συμπληρωματικότητας ή αλλιώς της μη ταυτολογικής ταυτότητας. Το Αυτό (Δομή της Διαφοράς [Οντότητα=Εν, Ολότητα=Πολλαπλό]) συνιστά ένα κατηγόρημα που δεν μπορεί να κατηγοριοποιηθεί με τον ”εαυτό του” και ως εκ τούτου δεν σχηματίζει μια Ολότητα. Αντίθετα, το Αυτό “είναι” το Σύνολο όλων των συνόλων ανοικτό στην απεριόριστη σπείρα της Α-χρονικότητας του Χρόνου.

Ό,τι ως δυνάμει εισέρχεται στη σφαίρα της ενεργεία ύπαρξης, υπό δεδομένες συνθήκες, είναι με τη σειρά του δυνάμει υπό διαφοροποιημένες συνθήκες. Δυνάμει και Ενεργεία ύπαρξη αλληλοδιαμορφώνονται και αλληλομεταβάλλονται, σε οντολογικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε τη παθητική μεταφυσική της πρόσληψης του όντος και μεταβαίνουμε στη μεταφυσική της διερεύνησης του γίγνεσθαι ως τρόπου ύπαρξης του όντος. Από το άχρονο, αναλλοίωτο, αυτόνομο και δομημένο Είναι της παραδοσιακής μεταφυσικής φιλοσοφίας που διέπεται από εγγενή αναγκαιότητα και που το αναπαριστούν έλλογα υποκείμενα-παρατηρητές, περισσότερο ή λιγότερο ισομορφικά στο νου τους, μεταβαίνουμε σε έναν Κόσμο, ως άνοιγμα δυνητικά απεριόριστων δυνατοτήτων, ο οποίος συν-διαμορφώνεται σε σχέση με τη σκέψη και τη συνείδηση. Από η μεταφυσική ιδέα μιας καθολικής φυσικής αιτιοκρατίας, όπου δεν υπάρχει καμία ρωγμή, καμία ρήξη της ντετερμινιστικής συνέχειας, δηλαδή όλα στο σύμπαν υπακούουν σε αυστηρούς νόμους και σε αναλογίες μεταξύ αιτιών και αποτελεσμάτων, δηλαδή όλο το σύμπαν ως μια απέραντη ταυτολογία, μεταβαίνουμε σε μια στοχαστική θεώρηση του Κόσμου. Και λέμε στοχαστική και πιθανοκρατική θεώρηση του Κόσμου γιατί αναδύεται μια ερμηνεία από τη σύγχρονη φυσική και την κοσμολογία που δρομολογεί μια μέση οδό μεταξύ δύο αλλοτριωτικών παραστάσεων. Ενός ντετερμιινιστικού κόσμου, χωρίς δημιουργικότητα και ενός κόσμου αυθαίρετου, που είναι έρμαιο της τύχης. Διανοίγεται πλέον ένα μονοπάτι ανάμεσα στους σιδερένιους νόμους και τα αυθαίρετα συμβάντα, ανάμεσα στο προβλέψιμο και ελέγξιμο  αφ΄ενός και του απρόβλεπτου και μη ελέγξιμου, αφ΄ετέρου. Το μονοπάτι αυτό διερευνά και περιγράφει τόσο το μικροσκοπικό όσο και το μακροσκοπικό πεδίο ως δυνατότητες, χωρίς να τις αναγάγει σε αναπόφευκτες, προβλέψιμες συνέπειες ντετερμινιστικών νόμων. Αναγνωρίζεται ότι ο κόσμος ‘’ξεγλιστρά από τα βρόχια του επιστημονικού διχτιού’’, όπως σημείωνε ο Whitehead.

Με άλλα λόγια, πιο οντολογικά, θεωρούμε τον Κόσμο ως χάος, ως άβυσσο, ως απύθμενο βάραθρο, αλλά ταυτόχρονα και δημιουργία, μια δύναμη και ενέργεια μορφοποίησης που δεν είναι απόλυτα ανερμάτιστη, ούτε και απόλυτα προκαθορισμένη, (σε αντίθεση με την καντιανή γνωσιοθεωρία των a priori δεδομένων) και η οποία επιθέτει ένα κόσμο στο χάος, δηλαδή ένα σύνολο που είναι κατά το μάλλον ή ήττον οργανωμένο και κανονισμένο. Μέ άλλα λόγια ο Κόσμος «είναι» άβυσσος, χάος και απύθμενος που ενέχει τη δυνατότητα της μορφοποίησης και της δόμησης και ο Κόσμος που διαμορφώνεται ενέχει την άβυσσο, το χάος, που τον ενέχει. Χάος είναι ο Κόσμος, διότι είναι δημιουργία μορφών εκ του μηδενός, αλλά ακριβώς για τον ίδιο λόγο ο Κόσμος είναι οργάνωση πολλαπλών μορφών, ολότητα πολλλαπλών σχέσεων που η ίδια η ολότητα είναι κατά το μάλλον ή ήττον ολότητα οργανωμένη. Άρα η άβυσσος του χάους είναι απύθμενη και ανεξάντλητη αλλά ταυτόχρονα είναι και δυνατότητα δημιουργίας και μορφοποίησης, δηλαδή είναι οργανώσιμη σε κάποιο βαθμό. Το ξετύλιγμα του αβυσσαλέου χάους δημιουργεί Κόσμο και αυτό το ξετύλιγμα είναι ο Χρόνος, ο Χρόνος ξετυλίγει τη σχέση της αβύσσου και του Κόσμου και μεταμορφώνει και τα δύο οντολογικά πεδία που τον μεταμορφώνουν. Με βάση τα παραπάνω, Κόσμος και άβυσσος, Τάξη και Χάος, ριζική απροσδιοριστία και Μορφή, συνυπάρχουν, συνδιαμορφώνονται και συν-παράγονται. Ο άνθρωπος στην ατομική ή στη συλλογική του έννοια μετέχει στον Κόσμο και την Άβυσσο, είναι και ο ίδιος άβυσσος, χάος και κόσμος και αυτό γιατί είναι ον της φαντασίας και του φαντασιακού, ατομικής φαντασίας, συλλογικού και κοινωνικού φαντασιακού, είναι.ο ίδιος φορέας της; Κοσμικής δύναμης δημιουργίας και μορφοποίησης.   Ο Άνθρωπος ενσαρκώνει την ιδέα της αντίφασης και της παραδοξότητας, «κατοικεί» τόσο στην άβυσσο όσο και στον Κόσμο, είναι τοπο-θετημένος χωροχρονικά στην πεπερασμένη συνθήκη ζωής του, αλλά και απειρίζεται στην απεριόριστη και απέραντη εξορία του αβυσσαλέου χάους. Αυτή η δύναμη δημιουργίας και μόρφωσης που διέπει τον άνθρωπο, ως αναπόσπαστο στοιχείο της Ολότητας του Κόσμου, είναι το ποιητικό στοιχείο στον άνθρωπο, ποιητικό στοιχείο του οποίου και ο ίδιος ο  Λόγος είναι ένα κλαδί. Ο Λόγος ο ίδιος είναι ποιητικό δημιούργημα της ψυχής,  εκδήλωση της κοσμικής ποιητικότητας που δεν έχει Λόγο να είναι.

Η  μεταβολή ‘’παραδείγματος’’ στη σύγχρονη αστρονομία και κοσμολογία ξεκίνησε από τον Κοπέρνικο, θεμελιώθηκε από τους Kepler και Galileo, και ολοκληρώθηκε με τον Newton. Η Κοπερνίκεια επανάσταση μπορεί επίσης να γίνει κατανοητή με μια πολύ ευρύτερη και πιο σημαντική έννοια.  Δεν είναι απλώς ότι ο Κοπέρνικος αναγνώρισε ότι η Γη δεν ήταν το απόλυτο και ακίνητο κέντρο του σύμπαντος, εξίσου σημαντικό ήταν ότι η ουράνια κίνηση εξηγείται από την άποψη της κίνησης του παρατηρητή, η οποία αποτέλεσε την κεντρική ιδέα του σύγχρονου πνεύματος. Η ‘’αλλαγή παραδείγματος’’ στην κοσμολογική προοπτική δεν σήμαινε  μόνον την χειραφέτηση από την αρχαία και μεσαιωνική πεποίθηση περί του ‘’αντικειμενικού κόσμου’’, αλλά σήμαινε και μια ριζική εκτόπιση του ανθρώπινου όντος από το κέντρο του σύμπαντος σε μια περιφερειακή θέση, σ΄ένα απέραντο και απρόσωπο σύμπαν που τη συνόδευε ένα αίσθημα γενικευμένης απογοήτευσης και απελπισίας. Μ΄αυτή την έννοια εξελίχθηκε μια εποχική μεταβολή στη σχέση με τον κόσμο και τη ψυχή, η οποία δεν περιορίστηκε μόνο στην αστρονομία, στη φιλοσοφία και τη θρησκεία, αλλά αναδιάταξε την αρχιτεκτονική του  κοινωνικού φαντασιακού.

 

Η κοπερνίκεια επανάσταση επέφερε ριζικές αλαγές στη φιλοσοφία και την επιστημολογία, οι οποίες ξεκίνησαν με τον  Descartes και κορυφώθηκαν με τον Kant. Descartes και Kant ‘’ξυπνησαν σε ένα κοπερνίκειο σύμπαν’’, γι΄αυτούς η ανθρωπότητα ήταν έρημη στο αχανές σύμπαν, ένα κοσμικό μόριο, ανέκκλητα σχετικό και αδιάφορο. Ο Descartes ήταν αυτός που κατανόησε και άρθρωσε την εμπειρία του αναδυόμενου αυτόνομου σύγχρονου εαυτού που είναι κατά βάση διακριτός και ξεχωριστός από τον αντικειμενικό εξωτερικό κόσμο, τον οποίο επιδίωκε να καταλάβει και να κυριαρχήσει.   Ο Descartes  εξέφρασε με φιλοσοφικούς όρους τη βιωματική συνέπεια αυτού του νέου κοσμολογικού πλαισίου, ξεκινώντας από τη θέση της ριζικής αμφιβολίας για τον κόσμο, και τελείωσε στο cogito . Κάνοντας αυτό, έθεσε σε κίνηση  φιλοσοφικές διεργασίες που ξεκινούν από τον Locke τον Berkeley, τον Hume και καταλήγουν στον Kant, ο οποίος επιφέρει μια ριζική μεταστροφή στον φιλοσοφικό στοχασμό και πυροδοτεί μια μεγάλη επιστημολογική κρίση. Ο Καρτέσιος ήταν με αυτή την έννοια το κεντρικό σημείο μεταξύ του Κοπέρνικου και του Καντ, μεταξύ της Κοπερνίκειας επανάστασης στην κοσμολογία και της κοπερνίκειας επανάστασης στο επιστημολογία. Και το λέμε αυτό γιατί αν ο ανθρώπινος νους  ήταν κατά κάποιο τρόπο θεμελιωδώς ξεχωριστός και διαφορετικός από τον φυσικό κόσμο της ύλης και αν η μόνη πραγματικότητα στην οποία είχε άμεση πρόσβαση ήταν η εμπειρία του, τότε ο κόσμος που συλλαμβάνεται από τον νου ήταν τελικά μόνο η ερμηνεία του κόσμου. Η γνώση της πραγματικότητας δεν παρείχε πλέον καμία εγγύηση ότι ο νους θα μπορούσε να ανικατοπτρίζει με ακρίβεια έναν κόσμο με τον οποίο η σύνδεσή του ήταν τόσο έμμεση και διαμεσολαβημένη..Αντί αυτού, ο ανθρώπινος νους καθορίζεται από τις δικές του υποκειμενικές δομές, οι οποίες είναι υπεύθυνες για την εμπειρία των φαινομένων και όχι των πραγμάτων, τις εμφανίσεις των πραγμάτων και όχι τις αυτοδύναμες υπάρξεις τους   

 

Έτσι, ο Καντ, αξιοποιώντας τους προπομπούς του, συντάσσει τις επιστημολογικές συνέπειες του καρτεσιανού cogito . Φυσικά ο ίδιος ο Καντ έθεσε ως γνωστικές αρχές, υποκειμενικές δομές, τις οποίες θεωρούσε ότι ήταν απόλυτα, a priori μορφές με βάση τις φαινομενικές βεβαιότητες της Νευτώνειας φυσικής. Με τον καιρό όμως, αυτό που έφερε ο Καντ στη φιλοσοφία και την επιστημολογία δεν ήταν τα χαρακτηριστικά της λύσης του, αλλά η έναρξη της μεγάλης κρίσης, γιατί ο  Καντ εστίασε την προσοχή στο κρίσιμο γεγονός ότι όλη η ανθρώπινη γνώση είναι ερμηνευτική. Ο νους δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει άμεση και καθολική γνώση του αντικειμενικού κόσμου, γιατί το αντικείμενο που γίνεται αντιληπτό δομείται από την εσωτερική οργάνωση του υποκειμένου.  Ετσι το οντολογικό σχίσμα του Descartes ενισχύθηκε από την Καντιανή επιστημολογία και πλέον το σχίσμα μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου δεν μπορούσε να γεφυρωθεί.

 

Έτσι, η κοσμολογική αποξένωση της σύγχρονης συνείδησης που ξεκίνησε ο Κοπέρνικος και η οντολογική αποξένωση που ξεκίνησε ο Descartes ολοκληρώθηκε από την επιστημολογική αποστασιοποίηση που ξεκίνησε ο Kant: μια τριπλά αμοιβαία αποξένωση της ψυχής από τον κόσμο. Στην επόμενη εξέλιξη του σύγχρονου νου, κάθε μία από αυτές τις θεμελιώδεις μετατοπίσεις, που τις συσχετίζουμε συμβολικά με τις μορφές του Κοπέρνικου, του Descartes, και του Καντ, όχι απλώς διατηρήθηκαν αλλά επεκτάθηκαν και πιέστηκαν στα άκρα με την εξελικτική επιστημολογία του Δαρβίνου που είδε την οργανική συγγένεια των ειδών τα οποία βρίσκονται σε κατάσταση συνεχούς και αδιάκοπης μεταβολής. Έτσι ο άνθρωπος αποκαλύφθηκε ότι δεν διαθέτει ένα απόλυτο είναι που του παρέχει υπαρξιακή ασφάλεια,  όχι μόνον δεν είναι το στέμμα της Θεϊκής δημιουργίας, το ευνοημένο παιδί του σύμπαντος, αλλά μάλλον ένα ακόμη εφήμερο είδος στην εξελικτική διαδικασία του ‘’βαθέους χρόνου’’ που θα μεταμορφωθεί στον χρόνο όπως μεταμορφωμένη είναι η ύπαρξη που συνειδητοποιεί τον χρόνο, στον χρόνο.  Η ψυχανάλυση αντιπροσώπευε το τρίτο χτύπημα στην παιδική αφέλεια του ανθρώπου, το πρώτο ήταν η θεωρία του Κοπέρνικου για το ηλιοκεντρικό σύστημα και η δεύτερη ήταν η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Η ψυχανάλυση αποκάλυψε ότι όχι μόνο η Γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, όχι μόνο ο άνθρωπος δεν είναι το προνομιούχο επίκεντρο της κοσμικής δημιουργίας, αλλά ακόμη και ο ανθρώπινος νους και το ενσυνείδητο εγώ,  η πολύτιμη αίσθηση της ύπαρξης ενός λογικού εαυτού, είναι μόνο μια πρόσφατη και επισφαλής ανάπτυξη από την αρχέγονη ταυτότητα της φύσης, και το ανθρώπινο εγώ δεν είναι καθόλου κύριος του σπιτιού του, αντίθετα είναι ενεργούμενο μη συνειδητών ενορμήσεων και παθών. Και πάλι, όπως ο Κοπέρνικος και όπως ο Καντ, αλλά σε ένα εντελώς νέο επίπεδο, ο Freud έφερε τη θεμελιώδη αναγνώριση ότι αυτό που αποκαλούμε πραγματικότητα του αντικειμενικού κόσμου διαμορφώνεται συμβολικά, εν πολλοίς από τις ασυνείδητες δυνάμεις που υποκινούν τον ψυχισμό του υποκειμένου, αυτό συνέβαλλε περαιτέρω στην αποδυνάμωση του ανθρωποκεντρικού ναρκισσισμού, αλλά και στη σχετικοποίηση της αλήθειας..

 

                                             Ουράνια Μεταμόρφωση

 

Στον 20ο αιώνα, τα ‘’χτυπήματα’’ στον ανθρωποκεντρική αλλαζονία και υπεροψία συνεχίστηκαν, οι εξελίξεις στη φυσική, τα μαθηματικά και τη βιολογία στον 20 αιώνα συνέβαλλαν καίρια και αποφασιστικά. Για παράδειγμα η μοντέρνα μοριακή βιολογία μάς δείχνει ότι όλες οι μορφές ζωής πάνω στον πλανήτη κωδικοποιούνται σε μια κοινή γενετική γλώσσα, μια βαθιά ενότητα διέπει την επιφανειακή ποικιλία της ζωής. Ολόκληρος ο περίπλοκος ιστός της γήινης ζωής αποτελεί ένα συνεκτικό και αλλληλένδετο σύστημα ανάδρασης.  Η αστροφυσική μάς διαβεβαιώνει ότι το ανθρώπινο σώμα είναι φτιαγμένο από άνθρακα, οξυγόνο, υδρογόνο και άζωτο, από μικρότερες ποσότητες φωσφόρου και θείου και από μικρότερες ποσότητες σιδήρου και άλλων ιχνοστοιχείων. Τα σχετικά ελαφριά στοιιχεία, όπως το οξξυγόνο και το άζωτο δημιουργούνται μέσα στους πυρήνες των άστρων με τη διαδικασία που λέγεται ‘’νουκλεοσύνθεση’’. Τα βαριά στοιχεία, όπως ο σίδηρος, δημιουργούνται με τη σειρά τους από τα ελαφρότερα κ.λ.π. Αν τα άστρα εκραγούν σαν ‘’σουπερνόβες’’ σπέρνουν στο διαστρικό διάστημα τις χημικές ουσίες που είναι απαραίτητες για τη ζωή. Τα περισσότερα, λοιπόν, άτομα που δομούν τα σώματά μας, κατασκευάζονται στην καρδιά κάποιου άστρου. Όταν κοιτάζουμε τον ουρανό τη νύχτα, νοιώθουμε τη συγγένεια με τα φώτα που καίνε στην κοσμική νύχτα, θυμόμαστε τις αρχέγονες ρίζες μας, συνδεόμαστε με την ίδια μάς την ύπαρξη. Είμαστε παιδιά των άστρων, από τον διασκορπισμό της ενέργειας τους δημιουργούνται τα όντα και με το θάνατό τους θα διασκορπιστούν στα άστρα για να δημιουργήσουν νέες μορφές ζωής σε άλλους συμπαντικούς τόπους Αν κοιτάξουμε τα πράγματα από μια άλλη προοπτική θα αποκαλυφθεί μια ακόμα βαθύτερη σχέση. Το πιο απλό άτομο στον πίνακα των στοιχείων είναι το υδρογόνο, είναι το βασικό συστατικό της κοσμικής δημιουργίας, όλα τα άλλα προήλθαν από αυτό.Οι πυρήνες όλων σχεδόν των ατόμων υδρογόνου στον κόσμο, δημιουργήθηκαν στο πρώτα ελάχιστα λεπτά της Κοσμικής έκρηξης. Η γέννηση του σύμπαντος  προμήθευσε την πρώτη ύλη για την κατοπινή σύνθεση όλων των πιο σύνθετων στοιχείων, με την πυροδότηση των άστρων.

 

Από μια βαθύτερη έννοια μπορούμε να παραδεχτούμε ότι όλα τα φυσικά συστατικά του σώματος προέρχονται απευθείας από τη γέννηση του σύμπαντος. Όλα τα όντα του κόσμου συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους, υφαίνοντας μία άψογη, ολιστική μονάδα πληροφορίας. Η φυσική της εποχής μας, για παράδειγμα η θεωρία της σχετικότητας, μάς πληροφορεί ότι τίποτα δεν είναι χωριστό στο σύμπαν, αντίθετα όλα συνδέονται στον ενιαίο τετραδιάστατο χορό του γίγνεσθαι που διακλαδίζεται απροσδιόριστα και παράγει τις πολλαπλές κοσμικές πραγματικότητες, οι οποίες όμως αποτελούν διαφορετικές προοπτικές και όψεις του του σφαιρικού χωροχρόνου. Η κβαντική φυσική, με τις παραδοξότητές της, αποδεικνύει ότι δεν μπορούμε να θεωρούμε τη συνείδηση χωριστά από αυτό που παρατηρεί κάθε φορά, να θεωρουμε το ‘’υποκείμενο’’ ανεξάρτητο από το ‘’αντικείμενο’’. Κάθε πράξη παρατήρησης κάνει τη διακύμανση της πιθανότητας του κβαντικού κύματος να τοπο-θετείται σε σύνολα που μπορούμε να τα παρατηρήσουμε και να μετρήσουμε., Η ύλη, σε βαθοδομικό επίπεδο, δεν θεμελιώνεται σε τίποτα, διασκορπίζεται στο κενό που είναι πλήρους ενέργειας. Το κβαντικό κύμα είναι ένα μαθηματικό φάντασμα, μια διακύμανση της πιθανότητας -που συνιστά μια απροσδιόριστη κατάσταση- όταν δεν το παρατηρούμε, η θέση που καταλαμβάνει στον χωροχρόνο είναι απόρροια της παρατήρησης. Με άλλα λόγια η συνείδηση συμμετέχει ενεργά στη δυναμική του σύμπαντος, συμβάλλει στη διαμόρφωση του κόσμου που βιώνεται ως υπαρκτός. Τα πάντα είναι πιθανά, η πράξη παρατήρησης είναι αυτή που διαλέγει το μονοπάτι στο τοπίο του χωροχρόνου και συγχρόνως η πράξη παρατήρησης δημιουργεί τα πολλαπλά μονοπάτια και τις απεριόριστες διακλαδώσεις τους που συνυπάρχουν αθέατα στον ενιαίο χωροχρόνο. Αυτό είναι και το νόημα της θεωρίας των παράλληλων ή πολλαπλών συμπάντων.Το κβαντικό κύμα και τα φυσικά σωματίδια που αποτελούν την ύλη και το πνεύμα είναι συμμετρικά σε σχέση με την κατεύθυνση του χρόνου, δηλαδή το τοπίο του χωροχρόνου, τουλάχιστον όσον αφορά τα κβάντα μπορεί να κινηθεί εξίσου προς κάθε κατεύθυνση, άρα ο χρόνος είναι άχρονος. Αυτή η η συμμετρική δομή δεν γίνεται αντιληπτή από την ανθρώπινη υπάρξη που βιώνει το πέρασμα του χρόνου και αυτό συνίσταται στην εντροπία κάθε συστήματος, η οποία αυξάνεται με το χρόνο και αυτή είναι η σημασία της περίφημης φράσης ‘’το βέλος του χρόνου’’. Έτσι, ο Κόσμος, που θεμελιώνετσι σε Τίποτα, συνιστά μια συμμετρική –μη συμμετρική δομή, αντιφατική και παράδοξη, ασαφή και διφορούμενη. Ο άχρονος, εν χρόνω Κόσμος, επαναλαμβάνεται, διαφοροποιημένα, παράγοντας απροσδιοριστία.

 

                                        Στο κατώφλι της μεγάλης εξόδου

Τοποθετημένος, ο άνθρωπος, στον απέραντα εκτεταμένο κόσμο της σύγχρονης αστρονομίας,  άρχισε να εκτοπίζεται ξαφνικά, από το ευγενές κέντρο του Κόσμου από το οποίο μπορούσε να ατενίζει με υπερηφάνεια την Δημιουργία, σ΄έναν ασήμαντο κάτοικο ενός μικροσκοπικού πλανήτη που φωτίζεται από ΄΄εναν μεσόκοπο ήλιο που κάποτε θα σβήσει, έναν πλανήτη που περιστρέφεται στην άκρη ενός γαλαξία, ανάμεσα σε δισεκατομμύρια γαλαξίες που λάμπουν, σε ένα σκοτεινό, αδιάφορο, ψυχρό και γι΄αυτό απειλητικό σύμπαν.  Όταν κοιτάζει ο άνθρωπος τον ουρανό έχει πια την αίσθηση της κλίμακας, καταλαβαίνει ότι το αμυδρό φως που φτάνει στα μάτια του από τα μακρινά άστρα, ξεκίνησε το ταξίδι του πολύ πριν από την εποχή που τα σπονδυλωτά αφήσουν τη θάλασσα για να περπατήσουν για πρώτη φορά στη στεριά. Ισορροπώντας η σύγχρονη ψυχή, στο όριο της απεραντοσύνης και στο χείλος του αχανούς, νοιώθει ευάλωτη και μόνη, φοβισμένη, αλλά κάτι κάτι περισσότερο, μέσα στους μακρινούς ορίζοντες, βλέπει το σκοτάδι που απειλεί να καταβροχθίσει τα πάντα, το σύμπαν στο οποίο ζούμε και από το οποίο προερχόμαστε. Τη στιγμή που αποκτούμε επίγνωση της κοσμικής κλίμακας, συνειδητοποιούμε μια αδιανόητη ιδέα, το πλήρωμα του χρόνου και το θάνατο του αιώνιου, τον θάνατο όχι με την περιορισμένη έννοια του εγώ-εαυτός, αλλά με την καθολική έννοια του τέλους των ‘’πάντων’’, μιας που η σύγχρονη κοσμολογία δεν αποκλείει και αυτό το ενδεχόμενο. Η επιστημονική γνώση είναι κατά αναλογία, η άλλη όψη που εκδίωξε τον άνθρωπο από το προστατευτικό καταφύγιο της Εδέμ, ανασήκωσε το προστατευτικό πέπλο του εφησυχασμού. Αυτή η εξέλιξη ισοδυναμεί με μια ‘’ρωγμή στη συνείδηση’’, με μια δεύτερη ‘’Πτώση’’, μια κατάρρευση της μυθικής βάσης της ζωής, μια απώλεια της μακραιώνης ανθρώπινης ταυτότητας, μια διαγραφή των πανάρχαιων και οικείων σχημάτων, των καθησυχαστικών βεβαιοτήτων. Η επιστήμη παρήγαγε μια μη αναμενόμενη, μια αθέλητη (;) γνώση, το εγώ-εαυτός χωρίς την ασπίδα της πίστης στο αιώνιο Υπερβατικό που τον προστάτευε από το φάσμα του θανάτου, της οριστικής και αμετάκλητης εκμηδένισής του, είναι ευάλωτο σε φόβους και αγωνίες που το αποσταθεροποιούν ψυχικά και κοινωνικά. Την ώρα που η επιστήμη, η γνώση και ο έλεγχος της φύσης πάνω στον φυσικό κόσμο γνωρίζει έναν ‘’θρίαμβο’’, ο πυρήνας της ψυχής του Δυτικού Ανθρώπου, που ολοκληρώνεται πλανητικά, γνωρίζει μια ‘’αποτυχία’’. Βλέπουμε μια φοβερή αντίφαση, που βέβαια είναι κατανοητή και εν πολλοίς αναμενόμενη, εξαιτίας, ακριβώς, της ίδιας της λογικής που διέπει τη σύγχρονη επιστημονική΄φιλοσοφία. Στον πυρήνα της ψυχής, υπάρχει πλέον ένα κενό, το κενό αυτό μπορούμε να θεωρήσουμε ότι είναι η αιτία της σύγχρονης αγωνίας, αλλά μπορεί να αποτελέσει το έναυσμα για την Άνοδο.  

 

                                          Ο Υπαρξιακός ‘’Διπλός Δεσμός’’

 

Η κατάσταση που περιγράψαμε παραπάνω,  εμφανίζεται ως βαθιά αντιφατική και ακατανόητη, θα μπορούσαμε να την θεωρήσουμε ένα είδος ‘’διπλού δεσμού’’, όπως χαρακτήρισε ο ανθρωπολόγος Gregory Bateson τη σχέση του βρέφους με τη μητέρα. Η Διπλή Δέσμευση’’ ορίζεται ως μια άλυτη κατάσταση, όπου μια παγιδευμένη και ανίσχυρη εαυτοεικόνα, ουσιαστικά δεν έχει άλλη δυνατότητα να αντιμετωπίσει την αντίφαση και να βιώσει την ενότητα, παρά μόνο μέσω της διάλυσης. Όταν από τη μια έχουν αποκοπεί οι σχέσεις με τον κόσμο και από την άλλη έχουν διαρραγεί οι σχέσεις με τον άλλο, τότε  ο άνθρωπος νοιώθει απελπιστική μοναξιά, απομόνωση, φόβο και τρόμο. Για να ξεφύγει από τις εγγενείς αντιφάσεις του ‘’διπλού δεσμού’’ υπερ-αναπληρώνει με τον ναρκισσσισμό και τον εγωκεντρισμό, τη βία και τη καταστροφή. Αυτός ο διπλός διχασμός- δεσμός της σύγχρονης συνείδησης έχει αναγνωριστεί στη μία ή την άλλη μορφή, τουλάχιστον από την εποχή που ο Pascal: δήλωνε «Είμαι τρομαγμένος από την αιώνια σιωπή αυτών των άπειρων χώρων». Οι ψυχολογικές και πνευματικές προδιαθέσεις βιώνονται ως παράλογες σε σχέση με τον κόσμο που αποκαλύπτεται από την επιστημονική θεωρία. Έχουμε δύο μηνύματα αντιφατικά, από τη μια η υπαρξιακή κατάσταση που αναζητά νόημα και σκοπό και από την άλλη πλευρά μαθαίνουμε ότι το σύμπαν από το οποίο  προερχόμαστε, είναι εντελώς αδιάφορο σε αυτή την αναζήτηση.  

 

Αλλά υπάρχει ένας κρίσιμος τρόπος με τον οποίο η σύγχρονη κατάσταση δεν είναι ταυτόσημη με την ψυχιατρικό διπλό δεσμό, και αυτό είναι το γεγονός ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν είναι απλά ένα ανήμπορο παιδί, αλλά έχει εμπλακεί ενεργά στον κόσμο με το Προμηθεϊκό σχέδιο του ελέγχου της φύσης. Ο Προμηθέας που έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και την έδωσε στους ανθρώπους, περιόρισε τη δύναμη των θεών και ενίσχυσε τη δύναμη των ανθρώπων. Με άλλα λόγια η ψυχο-νοητική ενδυνάμωση που παράγεται από τη τιθάσευση και αξιοποίηση της δύναμης-ενέργειας-πληροφορίας, της τεχνικής δηλαδή, σε διαδραστική σχέση μαζί της, αποδυναμώνει τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και η φυσική τάξη από την οποία προήλθε. Η εν λόγω αμφισημία συμβολίζεται από την κατάσταση του Προμηθέα, που είναι μισός άνθρωπος και μισός Θεός. Η διάξευξη από τη φυσική τάξη, όταν έκλεψε τη φωτιά, τιμμωρείται με την απομόνωση του Προμηθέα και με τις επιθέσεις που δέχεται από τον αετό, έτσι και η  διαφοροποίηση του ανθρώπου από τη φύση είναι συγχρόνως η ουσία της μοναδικότητάς του, αλλά και πηγή των ανησυχιών του που αποσταθεροποιούν το εγώ-εαυτός. Το λέμε αυτό γιατί όπως στο μύθο της εκδίωξης των πρωτόπλαστων από την αρχέγονη ζούγκλα της φυσικής αθωότητας, έτσι και στο μύθο του Προμμηθέα, ο άνθρωπος γνωρίζει μια κατα-στροφή, δηλαδή μια ριζική στροφή, οδηγείται πλέον σε μια αβέβαιη αναζήτηση σ΄ένα κόσμο που τον κάνει οδυνηρό η αίσθηση των διαχωρισμών.

 

                                                   Πτώση και Άνοδος

 

Η σύγχρονη κατάσταση εξωθεί στα άκρα το Προμηθεϊκό όραμα της αποδέσμευσης από τη φυσική αναγκαιότητα, την εξατομίκευση και την αυτονομία απο τη μήτρα της φύσης, αλλά σταδιακά και αναπόφευκτα η νεώτερη νευτώνεια, καρτεσιανή και καντιανή αντίληψη, εξελίσσεται σε μια κατάσταση που αφηγούνται ο Kafka και ο Beckett, της υπαρξιακής απομόνωσης, του παράλογου, σε ένα είδος φρενίτιδας. Εγκαταλελειμμένος, ο σύγχρονος άνθρωπος, θρυμματισμένος, σε μια κατάσταση ακραίας σύγχυσης και άγχους σε μια ανεξήγητα ασυνάρτητη κατάσταση βαθιάς τραυματικής έντασης, απόρροια της απουσίας υποστηρικτικού πλαίσίου, το οποίο παρείχε η σχέση με τη φύση, Όμως αυτή η εξέλιξη ισοδυναμεί, συγχρόνως, με μια θεραπευτική ίαση από το νεώτερο ναρκισσιστικό και εγωιστικό πνεύμα, μια αναπόφευκτη εξέλιξη για τη γέννηση, την Άνοδο. Η εκτεταμένη και ριζική κατάρρευση τόσων πολλών μορφών-δομών του εικοστού αιώνα υποδηλώνει τόσο το θάνατο μιας εποχής όσο  και τη γέννηση ενός νέου συμμετοχικού και ολιστικού οράματος για τον κόσμο. Ο άνθρωπος, πλέον, μετεωρίζεται, εκετεθειμένος και απροστάτευτος, δίχως τις προστατευτικές μεταφυσικές αφαιρέσεις που είχε εξειδανικεύσει, έχει μετατοπιστεί σε ένα τόπο, ά-τοπο, βιώνει έναν χρόνο, μη χρονολογικό, έχει καταστεί ένας ξένος που περιπλανιέται στον συμπαντικό χωρόχρόνο που διακλαδίζεται απεριόριστα. Οι άνθρωποι, που δεν είναι άνθρωποι, αλλά ερευνητές και πειραματιστές ή καλύτερα διαβάτες που οδοιπορούν, δίχως να γνωρίζουν προς ποιά ακριβώς κατεύθυνση στοχεύει η πορεία τους και γιατί, ήδη βρίσκονται σε διαδικασία ανάληψης και ξεπεράσματος, μετατοπισμένοι σ΄έναν τόπο, μη τοπολογικό και σ΄έναν χρόνο, μη χρονολογικό, στον Κόσμο, όχι τον φυσικοεπιστημονικό, τον Κόσμο, ως Εν-Παν, ως Παν-Τίποτα, το Συν-όλο όλων των συνόλων.

 

Αν όλα αυτά δείχνουν τη μεγάλη ‘’Πτώση’’ του Ανθρώπου, πτώση σε σχέση με την εαυτοεικόνα του, μπορούμε, εξίσου, να τη θεωρήσουμε ως τη μεγάλη ‘’Άνοδο’’, από τον περιορισμένο άνθρωπο του ανθρωποκεντρικού ουμανισμού, που ως Υποκείμενο τοπο-θετείται και εναντιώνεται στο Αντικείμενο, στο εκεταμένο και απεριόριστο κοσμικό πλάσμα της συμπαντικότητας, με την πλήρη έννοια του όρου. Άλλωστε ό ά άνθρωπος είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένος με τον Κόσμο. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει ότι ο Κόσμος που παρουσιάζεται υπό την όψη της δυαδικότητας κυριαρχείται από έναν ενιαίο και πολλαπλασιαζόμενο ρυθμό: οι δύο εκδηλώσεις ούτε ταυτόσημες είναι, αλλά ούτε διαχωρισμένες, ενεργούν και ενιαία και διαφοροποιημένα. Μπορούμε να αναλάβουμε τις  δυαδικές αντιθέσεις και να τις εγγράψουμε στον σφαιρικό χωροχρόνο και στις μεταμορφώσεις του που τον διαφοροποιούν απροσδιόριστα. Ο σφαιρικός χωροχρόνος, οι μεταμορφώσεις ‘’του’’, αδιαχώριστος από το μηδέν, δεν είναι, δημιουργείται και καταστρέφεται ταυτοχρόνως. Ανατρέχοντας πέραν των διακρίσεων, διασχίζοντάς τες, έχουμε να σκεφτούμε το αινιγματικό κέντρο από όπου προέρχονται οι μεταγενέστερες διαφοροποιήσεις και αντιθέσεις, οι οποίες ενέχουν αυτό το κέντρο άσχετα αν το αγνοούν. Το μετέωρο αυτό κέντρο – το διαρθωμένο και εν κινήσει σύνολο – δεν δρά σαν αιτία, πραγματική, μεταφυσική ή μεταφορική, αλλά αυτό το κέντρο, παρόν-απόν, ένα και διαφοροποιημένο μαζί, γνωρίζει πολλαπλές μεταμορφώσεις, χωρίς να μπορούμε να πούμε ποιά διάσταση προηγείται και ποιά έπεται.

Θα λέγαμε ότι η εξελικτική διαδικασία εμπλουτισμού της συνείδησης είναι η κατανόηση της εξελικτικής διαδικασίας μέσω της συνείδησης, για να κλείσει ο κύκλος ανάδρασης ανάμεσα στην ύλη και το νου και να διαβούμε το κατώφλι της εξόδου προς το μεγάλο Όλον. Αυτό έχει ήδη συμβεί, ο χωροχρόνος ‘’τυλίγεται γύρω από τον εαυτό του’’ για να σχηματίσει τη σφαίρα της αχρονικότητας, όχι την άχρονη ισορροπία (όπου δεν υπάρχει ούτε παρελθόν, ούτε παρόν, ούτε μέλλον, μια κατάσταση που καταλύεται η Σκέψη, ο Λόγος και η Συνείδηση και γλυστράμε στο βάραθρο του αβυσσαλέου Μηδενός) αλλά τον καθολικό χρόνο της συνείδησης (όπου παρελθόν, παρόν και μέλλον, συνυπάρχουν, ενιαία και τρισδιάστατα, δηλαδή κάθε διάσταση περιλαμβάνει και τις άλλες δύο, όπως εκδηλώνονται συγχρονικά, διαχρονικά και πανχρονικά, τόσο τοπικά, όσο πλανητικά και συμπαντικά). Ο δρόμος για τις απάτητες και αφώτιστες κορυφές διέρχεται μέσα από τον θάνατο του εγώ-εαυτού και στοχεύει την κατεύθυνση της ενιαίας διόρασης του κόσμου. Όπως δεν υπάρχει ο κόσμος και ο άνθρωπος, έτσι δεν υπάρχει η γη και ο ουρανός, ο ρυθμός που διατηρεί ενωμένες τις διαφορές, τις συντονίζει και τις πολλαπλασιάζει, αόρατος ως τέτοιος, συνιστά το αδιανόητο, αγγελιοφόροι του οποίου είμαστε.

H μοντέρνα μοριακή βιολογία μάς δείχνει ότι όλες οι μορφές ζωής πάνω στον πλανήτη κωδικοποιούνται σε μια κοινή γενετική γλώσσα, μια βαθιά ενότητα διέπει την επιφανειακή ποικιλία της ζωής. Ολόκληρος ο περίπλοκος ιστός της γήινης ζωής αποτελεί ένα συνεκτικό και αλλληλένδετο σύστημα ανάδρασης. Η αστροφυσική μάς διαβεβαιώνει ότι το ανθρώπινο σώμα είναι φτιαγμένο από άνθρακα, οξυγόνο, υδρογόνο και άζωτο, από μικρότερες ποσότητες φωσφόρου και θείου και από μικρότερες ποσότητες σιδήρου και άλλων ιχνοστοιχείων. Τα σχετικά ελαφριά στοιιχεία, όπως το οξυγόνο και το άζωτο δημιουργούνται μέσα στους πυρήνες των άστρων με τη διαδικασία που λέγεται ‘’νουκλεοσύνθεση’’.

Τα βαριά στοιχεία, όπως ο σίδηρος, δημιουργούνται με τη σειρά τους από τα ελαφρότερα κ.λ.π. Αν τα άστρα εκραγούν σαν ‘’σουπερνόβες’’ σπέρνουν στο διαστρικό διάστημα τις χημικές ουσίες που είναι απαραίτητες για τη ζωή. Τα περισσότερα, λοιπόν, άτομα που δομούν τα σώματά μας, κατασκευάζονται στην καρδιά κάποιου άστρου. Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από 7.000 τρισεκατομμύρια τρισεκατομμυρίων άτομα. Ψηφιακά ο αριθμός αυτός είναι ίσος με το 7 ακολουθούμενο από 27 μηδενικά. Από αυτόν τον τεράστιο αριθμό ατόμων το 62% είναι υδρογόνο, ένα χημικό στοιχείο που γεννήθηκε, μαζί με το μεγαλύτερο ποσοστό ηλίου, τη στιγμή της γέννησης του σύμπαντος πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Αυτό  σημαίνει ότι τα δύο τρίτα των ατόμων που αποτελούν το σώμα του κάθε ανθρώπου έχουν ηλικία 13,8 δισεκατομμυρίων ετών. Ολα τα υπόλοιπα χημικά στοιχεία γεννήθηκαν από τις θερμοπυρηνικές αντιδράσεις και τις επιθανάτιες αστρικές εκρήξεις τους στο εσωτερικό των άστρων. Όταν λοιπόν, αγγίζουμε ένα σώμα, τρώμε ένα φρούτο ή κόβουμε τα φύλλα ένός λουλουδιού, ερχόμαστε σε επαφή με τα άστρα και απευθείας με την κοσμική ιστορία. Όλα όσα είμαστε και μας περιβάλλουν είναι δομικά στοιχεία κάποιου άστρου. Ο Ήλιος, η Γη και όλα τα πλάσματά της δημιουργήθηκαν από αστροϋλικά που εκτοξεύθηκαν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια από κάποια αστρική έκρηξη σουπερνόβα. 

Ολη η ύλη στα σώματά μας -εκτός, φυσικά, από το υδρογόνο- φτιάχτηκε στην «κόλαση» τέτοιων αστρικών θανάτων. Είμαστε δηλαδή πλάσματα των άστρων, που δημιουργηθήκαμε από χημικά στοιχεία φτιαγμένα στις καταστροφικές εκρήξεις υπεργιγάντιων άστρων. Χωρίς τις εκρήξεις των σουπερνόβα δεν θα υπήρχαν πλανήτες και δορυφόροι, δεν θα υπήρχε η Γη, δεν θα υπήρχαν βράχια και βότσαλα, δεν θα υπήρχαν φυτά και ζώα. Χωρίς τις εκρήξεις των σουπερνόβα, δεν θα υπήρχε άνθρωπος. Με τον θάνατο τα χημικά στοιχεία από τα οποία αποτελούνται τα σώματά μας θα διασκορπιστούν παντού γύρω μας, ενώ ορισμένα από αυτά θα ενσωματωθούν σε άλλα είδη ζωής. Ο καθένας από εμάς εισπνέει συνέχεια αρκετές δεκάδες μόρια που είχαν εισπνεύσει –και είχαν εκπνεύσει με τον μεταβολισμό -πριν από εμάς, όλοι οι άνθρωποι που είχαν προηγηθεί.

Οπως υποστηρίζει η σύγχρονη βιολογία το πρώτο ζωντανό κύτταρο στη Γη εμφανίστηκε πριν από περίπου 4 δισεκατομμύρια χρόνια και οι απευθείας απόγονοί του είναι διάσπαρτοι σε ολόκληρο το σώμα μας, με τη μορφή των κυττάρων του αίματος που διατρέχουν τις φλέβες και τις αρτηρίες μας. Καθένας από μας περιλαμβάνει μέσα του 370 τρισεκατομμύρια κύτταρα, εκ των οποίων το 90% δεν είναι ανθρώπινα αλλά ξένοι μικροοργανισμοί και βακτήρια. Κι όμως, τα σώματά μας αποτελούν μια δομημένη ‘’κοινωνία’’ και χωρίς όλους αυτούς τους άλλους μικροοργανισμούς δεν θα μπορούσαν να ζήσουν ούτε μία στιγμή ούτε ένα δευτερόλεπτο. Επιπλέον, καθένα από τα ανθρώπινα κύτταρα διαθέτει 400 δισεκατομμύρια μόρια, τα οποία εκτελούν εκατομμύρια διαφορετικές δραστηριότητες ανάμεσα στα τρισεκατομμύρια των ατόμων, από τα οποία αποτελούνται. Οι βιολόγοι υπολογίζουν ότι εκτελούνται 1 τρισεκατομμύριο τρισεκατομμυρίων δραστηριότητες κάθε στιγμή που περνάει. Σκεφτείτε το για λίγο! Σε ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου το σώμα μας εκτελεί 10 φορές περισσότερες δραστηριότητες απ’ όσα είναι τα άστρα που υπάρχουν στο σύμπαν. Κι όμως, το σώμα ανταποκρίνεται έτσι ώστε ο κάθε άνθρωπος να μένει λίγο-πολύ απερίσπαστος στην καθημερινότητά του!

Με βάση τα παραπάνω κατανοούμε ότι κάθε πλάσμα του κόσμου, ενυπάρχει μέσα σε όλα τα άλλα και όλα τα πλάσματα ενυπάρχουν μέσα στο ένα. Τίποτα δεν είναι χωριστό στον τετραδιάστατο χορό του συμπαντικού χωροχρόνου, κάθε πλάσμα ‘’είναι’’ το άλλο. Η ενότητα της συμπαντικότητας, με την πλήρη σημασία του όρου, συνεχής και αδιάσπαστη, διασφαλίζει την ενότητα της ανθρώπινης ύπαρξης – και κάθε πλάσματος -και μ΄αυτή την έννοια συνιστά την υπερβατική διάσταση του όντος, την άχρονη διάστασή της. Όμως ο άνθρωπος παραγνωρίζει το κοσμικό παιχνίδι που τον διαπερνά και οδηγείται συχνά στη διαδρομή του να θέλει να γίνει κύριος και κυρίαρχος της Γης και αυτού που τον περιβάλλει , να γίνει ο υπέρτατος κύριος, ο Θεός. Δεν θέλει πλώς να αφήσει ένα ίχνος, πράγμα που αποτελεί παραγωγική επιθυμία, αλλά θέλει να δεσπόσει του χρόνου, να κατακτήσει τον κόσμο,αγνοώντας ότι είναι θνητός και πεπερασμένος και αργά ή γρήγορα θα ξεπεραστεί. Ο άνθρωπος δεν είναι Υποκείμενο και όλα τα πλάσματα του κόσμου, ορατά και αόρατα, έμβια και μη έμβια – αυτές οι διακρίσεις συνιστούν αφαιρέσεις της ανθρωποκεντρικής λογικής και γλώσσας-  αντικείμενα ή πράγματα κτητικής χρήσης, αλλά οργανικά αποσπάσματα του κόσμου. Μια γενναιόδωρη και ευλαβική σχέση με το δώρο του κόσμου, μια φιλική και ανοιχτόκαρδη σχέση με τα πλάσματα του κόσμου μπορεί να μάς ανοίξει δρόμους που δεν είναι προκαθορισμένοι, δεν υπακούουν σε αδήριτους κανόνες ή αξιώματα.

Για να αποδεσμεύσουμε αυτό το επιπλέον από άνθρωπος που είναι ο άνθρωπος –που δεν γνωρίζουμε αποφασιστικά τι είναι-, απαιτείται η υπέρβαση της ανθρωποκεντρικής αυτο- εικόνας, η ‘’Άνοδος’’, από τον περιορισμένο άνθρωπο του ανθρωποκεντρικού ουμανισμού στο εκεταμένο και απεριόριστο κοσμικό πλάσμα, το οποίο αναγνωρίζει ότι η ύπαρξή του δεν είναι διαχωρισμένη και απομονωμένη, αντίθετα συνιστά συνύπαρξη με όλη την κοσμική δημιουργία, ορατή, αθέατη και αόρατη. Συνύπαρξη όχι μόνο στο περιορισμένο διάστημα που αντιλαμβάνεται ως ζωή, αλλά συνύπαρξη με το συν -όλο του ά-χρονου χρόνου, συνύπαρξη με το συν-όλο της κοσμικής εξέλιξης. Ήδη, από την ανάδυση από το αβυσσαλέο βάραθρο του Μηδενός και σε όλες τις φάσεις του μεγάλου χωροχρονικού ταξιδιού που οδήγησε στη συνειδητοποίηση αυτής της εξελιξης, η ενότητα της ύπαρξης που είναι ο κόσμος είναι αδιάσπαστη, αδιάκοπη και συνεχίζεται. Ο άνθρωπος, ως κόσμος, και το κάθε πλάσμα έχουν διατρέξει όλη την κλίμακα του βαθέους χρόνου, πέραν από το σημείο της χωροχρονικής εξέλιξής τους και από τις διαφορές φάσεις της συνειδητότητάς τους, δηλαδή της κοσμικής ανάπτυξής τους, συγκροτούνται από την ολιστική μονάδα πληροφορίας που συνιστά ο σφαιρικός χωροχρόνος. Ο σφαιρικός χωροχρόνος που συνιστά το συν-όλο όλων των προοπτικών, το αόρατο και φευγαλέο κέντρο που σχετίζει και συντονίζει τις διαφορές, διασφαλίζοντας την ενότητά τους.

Απαιτείται η ευαισθησία της διασυνδεδεμένης ζωής και η συνείδηση της κοσμικότητας για να ακούσουμε τον ήχο μιας παράξενης μουσικής, η μελωδία, που χαρά της είναι η γέννηση καινούργιων γαλαξιών, η μελωδία, που η θλίψη της είναι ο θάνατος των ήλιων. Η αποδέσμευση από τη μυθολογική διάκριση του χρόνου σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, από την οποία παράγεται το εγώ-εαυτός και ο φόβος του θανάτου, μπορεί να συμβάλλει στην επανασύνδεση με τον άχρονο κόσμο που μάς συνιστά. Η κατάρρευση των φραγμών μεταξύ του εγώ-εαυτού και του άλλου, που διαχωρίζει και προκαλεί συμφορές, μπορεί να αποδεσμεύσει τη συνείδηση από το κέλυφος του εγώ (ατομικού ή συλλογικού) και όπως η πεταλούδα να σπάσει το κουκούλι της για να πετάξει προς τον ήλιο, από τον οποίο αναδύθηκε και από τον οποίο έλαμψε, τον οποίο νοσταλγεί και αναζητά στο κοσμικό της ταξίδι. Εξερευνητές, ταξιδιώτες της κοσμικής περιπέτειας αναζητάμε την αποδέσμευση από το χρονικό περιορισμό και την επανασύνδεση με το ά-χρονο που είναι στην καρδιά της σκέψης και της ψυχής. Τό ά-χρονο συνιστά το α-διανόητο του ανθρώπου,το απόκρυφο μυστικό της σκέψης, αγγελιοφόρος του οποίου είναι ο ίδιος.

H μοντέρνα μοριακή βιολογία μάς δείχνει ότι όλες οι μορφές ζωής πάνω στον πλανήτη κωδικοποιούνται σε μια κοινή γενετική γλώσσα, μια βαθιά ενότητα διέπει την επιφανειακή ποικιλία της ζωής. Ολόκληρος ο περίπλοκος ιστός της γήινης ζωής αποτελεί ένα συνεκτικό και αλλληλένδετο σύστημα ανάδρασης.  Η αστροφυσική μάς διαβεβαιώνει ότι το ανθρώπινο σώμα είναι φτιαγμένο από άνθρακα, οξυγόνο, υδρογόνο και άζωτο, από μικρότερες ποσότητες φωσφόρου και θείου και από μικρότερες ποσότητες σιδήρου και άλλων ιχνοστοιχείων. Τα σχετικά ελαφριά στοιιχεία, όπως το οξυγόνο και το άζωτο δημιουργούνται μέσα στους πυρήνες των άστρων με τη διαδικασία που λέγεται ‘’νουκλεοσύνθεση’’. Τα βαριά στοιχεία, όπως ο σίδηρος, δημιουργούνται με τη σειρά τους από τα ελαφρότερα κ.λ.π. Αν τα άστρα εκραγούν σαν ‘’σουπερνόβες’’ σπέρνουν στο διαστρικό διάστημα τις χημικές ουσίες που είναι απαραίτητες για τη ζωή. Τα περισσότερα, λοιπόν, άτομα που δομούν τα σώματά μας, κατασκευάζονται στην καρδιά κάποιου άστρου. Όταν κοιτάζουμε τον ουρανό τη νύχτα, νοιώθουμε τη συγγένεια με τα φώτα που καίνε στην κοσμική νύχτα, θυμόμαστε τις αρχέγονες ρίζες μας, συνδεόμαστε με την ίδια μάς την ύπαρξη. Είμαστε παιδιά των άστρων, από τον διασκορπισμό της ενέργειας τους δημιουργούνται τα όντα και με το θάνατό τους θα διασκορπιστούν στα άστρα για να δημιουργήσουν νέες μορφές ζωής σε άλλους συμπαντικούς τόπους Αν κοιτάξουμε τα πράγματα από μια άλλη προοπτική θα αποκαλυφθεί μια ακόμα βαθύτερη σχέση. Το πιο απλό άτομο στον πίνακα των στοιχείων είναι το υδρογόνο, είναι το βασικό συστατικό της κοσμικής δημιουργίας, όλα τα άλλα προήλθαν από αυτό.Οι πυρήνες όλων σχεδόν των ατόμων υδρογόνου στον κόσμο, δημιουργήθηκαν στο πρώτα ελάχιστα λεπτά της Κοσμικής έκρηξης. Η γέννηση του σύμπαντος  προμήθευσε την πρώτη ύλη για την κατοπινή σύνθεση όλων των πιο σύνθετων στοιχείων, με την πυροδότηση των άστρων. Από μια βαθύτερη έννοια μπορούμε να παραδεχτούμε ότι όλα τα φυσικά συστατικά του σώματος προέρχονται απευθείας από τη γέννηση του σύμπαντος. Όλα τα όντα του κόσμου συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους, υφαίνοντας μία άψογη, ολιστική μονάδα πληροφορίας.

Αν θέλετε να ακουμπήσετε, να ψηλαφίσετε, να πιάσετε στα χέρια σας το εσωτερικό ενός άστρου, δεν χρειάζεται να πάτε στον Ήλιο ή σε κάποιο άλλο άστρο. Αρκεί να χαϊδέψετε το πρόσωπό σας, κάποιο πλάσμα δίπλα σας, ένα ζώο, να φάτε ένα φρούτο. Όλα αυτά αποτελούνται από χημικά στοιχεία, τα οποία γεννήθηκαν στο εσωτερικό των άστρων. Ο Ήλιος, η Γη και όσα όντα την κατοικούν, ορατά και αθέατα, δημιουργήθηκαν από αστροϋλικά που εκτοξεύθηκαν πριν  δισεκατομμύρια χρόνια από κάποια αστρική έκρηξη σουπερνόβα. Κάθε πλάσμα του κόσμου, ενυπάρχει μέσα σε όλα τα άλλα και όλα τα πλάσματα ενυπάρχουν μέσα στο ένα. Τίποτα δεν είναι χωριστό στον τετραδιάστατο χορό του συμπαντικού χωροχρόνου, κάθε πλάσμα ‘’είναι’’ το άλλο. Η ενότητα της συμπαντικότητας, με την πλήρη σημασία του όρου, συνεχής και αδιάσπαστη, διασφαλίζει την ενότητα της ανθρώπινης ύπαρξης και μ΄αυτή την έννοια συνιστά την υπερβατική διάσταση του όντος, Ο θάνατος των άστρων είναι ταυτόχρονα το τέλος τους και η αρχή της ζωής. Χωρίς τα χημικά στοιχεία που γεννήθηκαν στο εσωτερικό των άστρων και απελευθερώνονται τη στιγμή των αστρικών εκρήξεων δεν θα υπήρχαν πλανήτες και δορυφόροι, σύννεφα και βράχια, ή άνθρωποι και ζώα, αφού όλα αυτά είναι φτιαγμένα από τα υλικά που γεννήθηκαν στην κόλαση των αστρικών θανάτων. Είμαστε, όλοι αστρόσκονη, γεννηθήκαμε από το θάνατο των άστρων, φέρουμε το θάνατό τους με τη ζωή μας και κάποια μέρα θα ξαναγυρίσουμε στα άστρα. Όχι ότι θα επιστρέψουμε στα άστρα σαν μετανάστες, αλλά επειδή τα σώματά μας αποτελούνται από μερικά από τα 92 χημικά στοιχεία που υπάρχουν ελεύθερα στη φύση, τα χημικά αυτά στοιχεία δεν θα καταστραφούν αλλά θα διασκορπιστούν στο Σύμπαν, θα ενωθούν με άλλα χημικά στοιχεία που υπάρχουν στα νεφελώματα δημιουργώντας δεύτερης, τρίτης, τέταρτης γενιάς άστρα, νέους πλανήτες και νέα είδη ζωής. Κι έτσι κάποια μέρα θα υπάρξουν κι άλλοι κόσμοι, γεμάτοι με άλλα όντα, αστρικά όντα, που θα γεννηθούν από τις στάχτες ενός κάποιου άλλου πεθαμένου άστρου. Ενός άστρου που σήμερα το λέμε Ήλιο. Με άλλα λόγια, ο κοσμικός χάρτης καταγράφεται ως πληροφορία στη φυσικοχημική δομή των όντων που διαμορφώνει την κοσμική κοινότητα, μια συμπαντική κοινότητα η οποία διέπεται από μια ρυθμική εναλλαγή δημιουργίας και καταστροφής, ανάδυσης μορφών και αφανισμού τους.  

Για να αποδεσμεύσουμε αυτό το επιπλέον από άνθρωπος που είναι ο άνθρωπος, απαιτείται η υπέρβαση της ανθρωποκεντρικής αυτο- εικόνας, η ‘’Άνοδος’’, από τον περιορισμένο άνθρωπο του ανθρωποκεντρικού ουμανισμού στο εκεταμένο και απεριόριστο κοσμικό πλάσμα, το οποίο αναγνωρίζει ότι η ύπαρξή του δεν είναι διαχωρισμένη και απομονωμένη, αντίθετα συνιστά συνύπαρξη με όλη την κοσμική δημιουργία, ορατή, αθέατη και αόρατη. Συνύπαρξη όχι μόνο στο περιορισμένο διάστημα που αντιλαμβάνεται ως ζωή, αλλά συνύπαρξη με το συν -όλο του ά-χρονου χρόνου, συνύπαρξη με το συν-όλο της κοσμικής εξέλιξης. Ήδη, από την ανάδυση από το αβυσσαλέο βάραθρο του Μηδενός και σε όλες τις φάσεις του μεγάλου χωροχρονικού ταξιδιού που οδήγησε στη συνειδητοποίηση αυτής της εξελιξης, η ενότητα της ύπαρξης που είναι ο κόσμος είναι αδιάσπαστη, αδιάκοπη και συνεχίζεται. Ο άνθρωπος, ως κόσμος, και το κάθε πλάσμα έχουν διατρέξει όλη την κλίμακα του βαθέους χρόνου, πέραν από το σημείο της χωροχρονικής εξέλιξής τους και από τις διαφορές φάσεις της συνειδητότητάς τους, δηλαδή της κοσμικής ανάπτυξής τους, συγκροτούνται από την ολιστική μονάδα πληροφορίας που συνιστά ο σφαιρικός χωροχρόνος. Ο σφαιρικός χωροχρόνος που συνιστά το συν-όλο όλων των προοπτικών, το αόρατο και φευγαλέο κέντρο που σχετίζει και συντονίζει τις διαφορές, διασφαλίζοντας την ενότητά τους.

Απαιτείται η ευαισθησία της διασυνδεδεμένης ζωής και η συνείδηση της κοσμικότητας για να ακούσουμε τον ήχο μιας παράξενης μουσικής, η μελωδία, που χαρά της είναι η γέννηση καινούργιων γαλαξιών, η μελωδία, που η θλίψη της είναι ο θάνατος των ήλιων. Η αποδέσμευση από τη μυθολογική διάκριση του χρόνου σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, από την οποία παράγεται το εγώ-εαυτός και ο φόβος του θανάτου, μπορεί να συμβάλλει στην επανασύνδεση με τον άχρονο κόσμο που μάς συνιστά. Η κατάρρευση των φραγμών μεταξύ του εγώ-εαυτού και του άλλου, που διαχωρίζει και προκαλεί συμφορές, μπορεί να  αποδεσμεύσει τη συνείδηση από το κέλυφος του εγώ (ατομικού ή συλλογικού) και όπως η πεταλούδα να σπάσει το κουκούλι της για να πετάξει προς τον ήλιο, από τον οποίο αναδύθηκε και από τον οποίο έλαμψε, τον οποίο νοσταλγεί και αναζητά στο κοσμικό της ταξίδι. Εξερευνητές, ταξιδιώτες της κοσμικής περιπέτειας αναζητάμε την αποδέσμευση από το χρονικό περιορισμό και την επανασύνδεση με το ά-χρονο που είναι στην καρδιά της σκέψης και της ψυχής. Τό ά-χρονο συνιστά το α-διανόητο του ανθρώπου, αγγελιοφόρος του οποίου είναι ο ίδιος.

… Ο Νίτσε – αλλά και πιο πριν ο Σπινόζα και ο σύγχρονός του Σοπενάουερ -ηταν αυτός που συνόψισε την κληρονομιά της κρίσιμης φιλοσοφίας του 18ου αιώνα δείχνοντας στο έργο του το μέλλον  της ψυχολογίας βάθους του εικοστού αιώνα. Από τότε το ασυνείδητο μέρος της ψυχής ασκεί αποφασιστική επιρροή στην ανθρώπινη αντίληψη, αυτή η ιδέα όμως εξελίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στη δυτική σκέψη με τον Φρόυντ που την εισήγαγε στο στερέωμα της σύγχρονης πνευματικής ανησυχίας. Ήδη, από τις  εισαγωγικές του διαλέξεις ο Φρόυντ, θεωρούσε ότι η ψυχανάλυση αντιπροσώπευε το τρίτο χτύπημα στην παιδική αφέλεια του ανθρώπου, το πρώτο ήταν η θεωρία του Κοπέρνικου για το ηλιοκεντρικό σύστημα και η δεύτερη ήταν η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Η ψυχανάλυση αποκάλυψε ότι όχι μόνο η Γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, όχι μόνο ο άνθρωπος δεν είναι το προνομιούχο επίκεντρο της κοσμικής δημιουργίας, αλλά ακόμη και ο ανθρώπινος νους και το ενσυνείδητο εγώ,  η πολύτιμη αίσθηση της ύπαρξης ενός λογικού εαυτού, είναι μόνο μια πρόσφατη και επισφαλής ανάπτυξη από την αρχέγονη ταυτότητα της φύσης, και το ανθρώπινο εγώ δεν είναι καθόλου κύριος του σπιτιού του, αντίθετα είναι ενεργούμενο μη συνειδητών ενορμήσεων και παθών.

 

Και πάλι, όπως ο Κοπέρνικος και όπως ο Καντ, αλλά σε ένα εντελώς νέο επίπεδο, ο Φρόυντ έφερε τη θεμελιώδη αναγνώριση ότι αυτό που αποκαλούμε ‘’πραγματικότητα’’ του ‘’αντικειμενικού κόσμου’’ διαμορφώνεται συμβολικά, εν πολλοίς από τις ασυνείδητες δυνάμεις που υποκινούν τον ψυχισμό του υποκειμένου, αυτό συνέβαλλε περαιτέρω στην αποδυνάμωση του ανθρώπινου ναρκισσισμού, αλλά και στη σχετικοποίηση της αλήθειας και στην απομυθοποίηση του γνωστικού εγχειρήματος.. Αλλά ενώ ήταν ο Φρόυντ που ανασήκωσε το πέπλο των ψευδαισθήσεων και των αυταπατών, ο Jung ήταν εκείνος που ανέλαβε να διερευνήσει πιο συστηματικά τις φιλοσοφικές συνέπειες των ανακαλύψεων της δομικής ψυχολογίας. Εν μέρει αυτό συνέβη επειδή ο Jung είχε μελετήσει την κριτική φιλοσοφία του Κάντ, την οποία θεωρούσε ότι ήταν η μητέρα της σύγχρονης ψυχολογίας, ήταν ενημερωμένος για την επιστημολογικές επισημάνσεις που είχε διατυπώσει ο Carl Popper και βέβαια λόγω της πνευματικής του ιδιοσυγκρασίας ήταν αποστασιοποιημένος από τον επιστημονισμό-θετικισμό που ελλόχευε στη σκέψη του Φρόϋντ.

 

                                    

                                     ΑΡΧΕΤΥΠΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ

 

Ο Φρόυντ, τόσο στο Τοτέμ και Ταμπού, όσο και στο Μωυσής και μονοθεϊσμός, επικαλείται σαφώς την έννοια μιας συλλογικής κληρονομιάς αρχέγονων αναμνήσεων. Έκανε λόγο για μεταφορά αρχετυπικών εμπειριών και τραυμάτων μέσω του ασυνειδήτου του ανθρώπινου είδους. Η ίδια ιδέα των κληρονομικών ή φυλετικών αρχέτυπων αναμνήσεων, υπονοείται στην μεταψυχολογία του Πέραν της αρχής της ηδονής, όπου μιλάει για τον Οιδίποδα, για το μύθο  του φόνου στην πρωτόγονη ορδή, προβαίνει στην αναλυτική διάκριση της ψυχικής δομής σε Υπερ-Εγώ Εγώ και  Αυτό, διερευνά την αντινομική φύση των θεμελιωδών ενορμήσεων του Έρωτα και του Θανάτου, με άλλα λόγια είχε δεχτεί  δηλαδή τα ένστικτα ως ουσιαστικά αρχέτυπα. Αλλά οι αναγωγιστικές του υποθέσεις και ο επιστημονισμός-θετικισμός που διαπερνούσε το έργο του, περιόρισαν δραστικά την έρευνα των αρχετύπων και του συλλογικού ασυνειδήτου. Άλλωστε, όπως ο ίδιος ο Φρόυντ αναγνώριζε, επρόκειτο για μυθολογικές κατασκευές, για δραματουργικές μεταφορές και εικονιστικές αλληγορίες, εξίσου ζωτικές για την κατανόηση του ανθρώπινου δράματος όσο και η αγνωστικιστική-επιστημονική κοσμοθεωρία του.

Η ιδέα, λοιπόν,  του συλλογικού ασυνειδήτου, όπου το ψυχικό υλικό και οι αρχέτυπες εικόνες, όπως τα όνειρα, οι αναμνήσεις, οι σπερματικές εικόνες, ενσωματώνονται και μεταφέρονται από γενιά σε γενιά διαμέσου των χιλιετιών είναι γνώρισμα που χαρακτηρίζει τόσο τη σκέψη του Φρόυντ όσο και του Jung. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι η φροϋδική ψυχανάλυση σκόπευε να απαλλάξει την ανθρώπινη ψυχή από την παιδικότητα των μεταφυσικών δοξασιών, αντίθετα η ψυχολογία του Jung αντλούσε στοιχεία από τη θρησκευτική εμπειρία για πολλές από τις βασικές της κατηγορίες και έβλεπε τη θρησκεία ως αναγκαίο εξελικτικό παράγοντα στην ιστορία και στην υγεία της ανθρώπινης ψυχής. Έτσι, η σύγκρουση Φρόυντ και Jung, πέραν από τις διαφορετικότητα των ιδιοσυγκρασιών, μπορούμε να πούμε ότι ήταν μια επιστημολογική διαμάχη ανάμεσα στον αγνωστικισμό και την υπερβατική πίστη, σ΄ένα βαθύτερο επίπεδο μια μονομαχία ανάμεσα σε μια νέα μυθολογία, υποκατάστατο πίστης και σε μυθολογικό σύστημα που ήθελε να επαναφέρει τους αρχαίους θεούς. Ο Φρόυντ επιχείρησε να ξορκίσει τους πανάρχαιους μύθους του ανορθολογισμού και της πίστης στο υπερφυσικό και ο Jung επιχείρησε να αποκαταστήσει την παλιά λατρεία και τον ιερό μύθο, την ‘’ομορφιά και τον σκοπό της αρχαίας θρησκείας’’, όπως υποστήριζε ο ίδιος. Ο Φρόυντ γνήσιο τέκνο του ουμανιστικού ανθρωπισμού πίστευε στο διαφωτισμό του Λόγου και της επιστήμης, παρά το γεγονός ότι θεωρούσε ότι και αυτή η συμβολική μορφή συνιστά εκλογίκευση και εξειδανίκευση, αλλά επέμενε ότι ήταν η μόνη συμβολική μορφή η οποία αυτοελέγχεται και αυτοδιορθώνεται, δηλαδή δεν είναι δογματικό και αυταρχικό γνωστικό σύστημα.  Ο Jung, από την άλλη πλευρά, διαβλέπει το υπαρξιακό κενό που επιφέρει η απομάγευση του τεχνικο-επιστημονικού κόσμου στη σύγχρονη ψυχή και πασχίζει να διασώσει τη μαγεία, επαναφέροντας τη μεταφυσικό στοιχείο και τη θρησκευτική ιερότητα της ζωής, όπως αυτή εκφραζόταν στους αρχαίους μύθους.

Όλοι οι παραπάνω λόγοι, μεταφυσικοί, ψυχολογικοί, κοινωνιολογικοί και βιογραφικοί, οι οποίοι διαφοροποιούν τον Φρόυντ από τον Jung, μπορούν να συνοψιστούν στη διαφορετική αντίληψη όσον αφορά τον χρόνο. Ο Φρόυντ είχε, κυρίως, μια γραμμική  θεώρηση του χρόνου, αναγνώριζε και αποδεχόταν την οριστική και αμετάκλητη θνητότητα του ανθρώπου και το πεπερασμένο των δυνατοτήτων του και πάσχιζε να τον συμφιλιώσει με την αναπόφευκτη εντροπία της δημιουργίας, η οποία θα επαναφέρει τον άνθρωπο στη φυσική κατάσταση της ανόργανης ύλης. Σ΄αυτή την κατάσταση, τη φυσική κατάσταση της ανόργανης ύλης, θα συναντήσει ξανά τη γαλήνη και την ανάπαυση, αυτό το ον, που όσο ζει, δεν εξισορροπεί τη σχέση του με το περιβάλλον, βρίσκεται σε μια κατάσταση μη-ισορροπίας, ασυμμετρίας, κατάσταση που δημιουργεί την επίγνωση του χρόνου, του εγώ-εαυτού και του επικείμενου θανάτου. Το βέλος του χρόνου καθορίζεται από την αυξανόμενη εντροπία, δηλαδή από την κατεύθυνση που αυθόρμητα ακολουθεί ένα σύστημα προσπαθώντας να ισορροπήσει. Το γεγονός ότι ο άνθρωπος νοιώθει ‘’αταίριαστος’’, σε σχέση με το περιβάλλον του, αποτελεί από τη μια το ελατήριο της εξέλιξης και της δημιουργικής αλλαγής του, αλλά από την άλλη βιώνει άφατο πόνο και διχασμούς οδυνηρούς.  

Ο Jung, είχε, κυρίως, μια κυκλική θεώρηση του χρόνου, είχε ως όραμά του την Ονειρική εποχή των αρχαϊκών εποχών, όπου η φυσική αντιστοιχία του ανθρώπου με τους κύκλους της ζωής – ενσωματωμένη μέσα στη βαθιά ριζωμένη πίστη της μετενσάρκωσης και της ανάστασης-αναγέννησης- καθησύχαζε και κατεύναζε το φόβο του θανάτου. Ο υποσυνείδητος φόβος του θανάτου, αναιρείτο από την αναζωογονητική υπόσχεση του κυκλικού χρόνου, σ΄αυτή την προ-προσωπική κατάσταση του όντος, σύμφωνα με την αφήγηση του Jung, το πλάσμα εκείνο ταίριαζε με το περιβάλλον του και δεν είχε κανένα λόγο να αλλάξει, βρισκόταν σε μια άχρονη κατάσταση ύπαρξης.

Εξελικτική ιστορία ή αδιαφοροποίητη επανάληψη του Ίδιου αρχετυπικού κοσμικού προτύπου; Χρόνος ή Άχρονο, Ύλη ή Πνεύμα, Πολιτισμός ή Φύση, αυτές είναι μερικές από τις διαφοροποιήσεις ή και αντιθέσεις που αντιπαραθέτουν τη Φρουδική επιστημολογία με τη Γιουγκιανή και βέβαια ταλαιπωρούν συνολικά τη μεταφυσική, δηλαδή, τη φιλοσοφική ιστορία. Αν δεχτούμε την κυκλική περιστροφή των αρχετυπικών δομών, τότε αποδεχόμαστε τη μεταφυσική της αναγκαιότητας ενός αυτόνομου μοτίβου που επαναλαβάνεται αέναα και δεν γνωρίζει διαφοροποίηση, δηλαδή αποδεχόμαστε μια μεταφυσική της ουσίας ή αλλιώς μια πάγια και αμετάβλητη ανθρώπινη φύση. Αυτό συνδηλώνει μια οντολογία του άχρονου και αιώνιου κόσμου που επαναλαβάνεται αέναα. Από την άλλη, αν δεχτούμε τη γραμμική αντίληψη της εξελικτικής ιστορίας της φύσης, αναγνωρίζουμε συνεχείς διαφοροποιήσεις και αλλαγές που δεν έχουν σχέση με κληρονομημένες διαχρονικές μορφές και μοτίβα συμπεριφοράς της ανθρώπινης εμπειρίας, αυτό σημαίνει ότι αποδεχόμαστε το αέναο γίγνεσθαι της δημιουργίας.  

Από τη μια η δομή  που επαναλαμβάνεται και από την άλλη μια δομή, ανοιχτή και σε διαδικασία δόμησης. Θα λέγαμε ότι οι αρχετυπικές δομές των αμετάβλητων στοιχείων και η εξελικτική φυσική ιστορία των μεταβλητών, συνυπάρχουν, συν-διαμορφώνονται και συν-μεταβάλλονται. Τα αρχέτυπα ως καλούπι μορφοποιούν τις εμπειρίες που μεταβάλλονται και οι εμπειρίες μορφοποιούν το καλούπι που μεταβάλλεται –δίχως καλούπι και εμπειρίες να ταυτίζονται ή να διακρίνονται-, σαν ένα κύκλωμα ανάδρασης που μεταβολίζει τα αντίθετα, τα αναιρεί και τα εγγράφει στον σφαιρικό χωροχρόνο που μεταμορφώνεται απροσδιόριστα. Ενδεχομένως, να μπορούμε να αναγνωρίσουμε έναν συνολικό αρχέτυπο ρυθμό στην κοσμική εξέλιξη της συνείδησης,  ξεκινώντας από μια αρχέγονη αδιαφοροποίητη ενότητα, μια συγχωνευτική και συμβιωτική κατάσταση, οδεύουν σε μια σταθερή μετακίνηση προς διαφοροποίηση, σταδιακή ενδυνάμωση της αυτόνομης ανθρώπινης διάνοιας, την αργή σφυρηλάτηση του υποκειμενικού εαυτού που τη συνοδεύει η απογοήτευση για την έλλειψη σύνδεσης με τον κόσμο, την απόσυρση στο ασυνείδητο, την οικουμενική αποξένωση, τη ριζική αποδόμηση και, τέλος, ίσως, την ανάδυση μιας συμμετοχικής συνείδησης ​​που επανασυνδέεται με το συμπαντικό, με την πλήρη σημασία του όρου.

 

                                             Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΡΥΘΜΟΣ

Μια ριζική προσέγγιση δεν βλέπει αυτές τις δυνάμεις –τα αρχετυπικά μοτίβα και τις εξελικτικές μεταβολές-, ούτε ως ανταγωνιστικές, ούτε ως συμπληρωματικές, ούτε και τις συνθέτει σε μια αδιαφοροποίητη ενότητα. Αυτό που παρουσιάζεται υπό την όψη της δυαδικότητας κυριαρχείται από έναν ενιαίο και πολλαπλασιαζόμενο ρυθμό: οι δύο εκδηλώσεις ούτε ταυτόσημες είναι, αλλά ούτε διαχωρισμένες, ενεργούν και ενιαία και διαφοροποιημένα. Μπορούμε να αναλάβουμε τις  δυαδικές αντιθέσεις και να τις εγγράψουμε στον σφαιρικό χωροχρόνο και στις μεταμορφώσεις του που τον διαφοροποιούν απροσδιόριστα. Ο σφαιρικός χωροχρόνος, οι μεταμορφώσεις ‘’του’’, αδιαχώριστος από το μηδέν, δεν είναι, δημιουργείται και καταστρέφεται ταυτοχρόνως. Ανατρέχοντας πέραν των διακρίσεων, διασχίζοντάς τες, έχουμε να σκεφτούμε το αινιγματικό κέντρο από όπου προέρχονται οι μεταγενέστερες διαφοροποιήσεις και αντιθέσεις, οι οποίες ενέχουν αυτό το κέντρο άσχετα αν το αγνοούν. Το μετέωρο αυτό κέντρο – το διαρθωμένο και εν κινήσει σύνολο – δεν δρά σαν αιτία, πραγματική, μεταφυσική ή μεταφορική, αλλά αυτό το κέντρο, παρόν-απόν, ένα και διαφοροποιημένο μαζί, γνωρίζει πολλαπλές μεταμορφώσεις, χωρίς να μπορούμε να πούμε ποιά διάσταση προηγείται και ποιά έπεται.

Θα λέγαμε ότι η εξελικτική διαδικασία εμπλουτισμού της συνείδησης είναι η κατανόηση της εξελικτικής διαδικασίας μέσω της συνείδησης, για να κλείσει ο κύκλος ανάδρασης ανάμεσα στην ύλη και το νου και να διαβούμε το κατώφλι της εξόδου προς το μεγάλο Όλον. Αυτό έχει ήδη συμβεί, ο χωροχρόνος ‘’τυλίγεται γύρω από τον εαυτό του’’ για να σχηματίσει τη σφαίρα της αχρονικότητας, όχι την άχρονη ισορροπία (όπου δεν υπάρχει ούτε παρελθόν, ούτε παρόν, ούτε μέλλον, μια κατάσταση που καταλύεται η Σκέψη, ο Λόγος και η Συνείδηση και γλυστράμε στο βάραθρο του αβυσσαλέου Μηδενός) αλλά τον καθολικό χρόνο της συνείδησης (όπου παρελθόν, παρόν και μέλλον, συνυπάρχουν, ενιαία και τρισδιάστατα, δηλαδή κάθε διάσταση περιλαμβάνει και τις άλλες δύο, όπως εκδηλώνονται συγχρονικά, διαχρονικά και πανχρονικά, τόσο τοπικά, όσο πλανητικά και συμπαντικά). Ακόμα, βέβαια, το ανθρώπινο είδος βρίσκεται σε μια κοιλάδα που το τυλίγει η ομίχλη, ο δρόμος για να φτάσει ψηλά στην κορυφή και να ατενίσει καινούργιους ορίζοντες είναι μακρύς και επικίνδυνος, έχει να αναρριχηθεί γκρεμούς, όμως το μέλλον υπάρχει ήδη στο παρόν, έχει υπάρξει στο παρελθόν. Ο δρόμος για τις απάτητες και αφώτιστες κορυφές διέρχεται μέσα από τον θάνατο του εγώ-εαυτού και στοχεύει την κατεύθυνση της ενιαίας διόρασης του κόσμου. Οι άνθρωποι, που δεν είναι άνθρωποι, αλλά ερευνητές και πειραματιστές ή καλύτερα διαβάτες που οδοιπορούν, δίχως να γνωρίζουν προς ποιά ακριβώς κατεύθυνση στοχεύει η πορεία τους και γιατί, ήδη βρίσκονται σε διαδικασία ανάληψης και ξεπεράσματος, μετατοπισμένοι σ΄έναν τόπο, μη τοπολογικό και σ΄έναν χρόνο, μη χρονολογικό, στον Κόσμο, όχι τον φυσικοεπιστημονικό, τον Κόσμο, ως Εν-Παν, ως Παν-Τίποτα.